Menu

Όψεις της ορεινής Πιερίας του περασμένου αιώνα με τον φακό του Γιάννη Στυλιανού

του Αντώνη Κάλφα

Ο φωτογράφος Γιάννης Στυλιανού (1941-1996)—γόνος γνωστής θεσσαλονικώτικης οικογένειας—ασχολήθηκε με τη φωτογραφία  ουσιαστικά για  πέντε περίπου χρόνια και πραγματοποίησε μία και μοναδική έκθεση στη Θεσσαλονίκη. Κατόπιν αποσύρθηκε και ετελεύτησε τη ζωή του στην ίδια πόλη ασχολούμενος με πράγματα φαινομενικά αλλότρια—ιδιωτικές επιχειρήσεις και άλλες ανάγκες τον έκαναν να σιωπήσει. Κι όμως η πριν από 16 χρόνια καλοτυπωμένη έκδοση του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης (Γιάννης Στυλιανού, Η διαυγής όραση και η ευγενής αντινομία, με κατατοπιστική εισαγωγή και χρονολόγιο του Ηρακλή Παπαιωάννου) αποκαλύπτει έναν ιδαλγό, έναν ανυποχώρητο καταγραφέα της μακεδονικής γης, έναν νεορεαλιστή αυτοδίδακτο, αυθεντικόν υπερασπιστή της ενδοχώρας. Δεν είναι μόνον ότι καταφέρνει να δώσει το ακριβές περίγραμμα της γεωγραφίας, δεν είναι απλώς ένας μαιτρ της ασπρόμαυρης εικόνας (αυστηρά περιγράμματα, θεματική καθαρότητα και λατρεία του αντικειμένου απαράμιλλη), είναι συνάμα και αδιάψευστος ποιητής της μακεδονικής τοπολογίας και τυπολογίας: άνθρωποι και φύση καθρεφτίζονται με ειλικρίνεια και ζωντάνια, χωριά και πόλεις καλύπτονται από μιαν μυθική αχλύ του αληθινού (οι κοπέλες από τα χωριά της Πιερίας συνιστούν λαογραφικής εμπνεύσεως μελετήματα), η Θεσσαλονίκη και ο κόσμος της (γειτονιές, δρόμοι, χαρές και εόρτιες εκδηλώσεις) δίδονται με την καρπερή ματιά του ερωτευμένου.

Διαβάστε περισσότερα: Όψεις της ορεινής Πιερίας του περασμένου αιώνα με τον φακό του Γιάννη Στυλιανού

Επίθεση διακοσίων ληστών στο χωρίον Βροντού του 1880

του Αντώνη Κάλφα

Τον Νοέμβριο του 1880 μια δύναμη διακοσίων περίπου ληστών επιτέθηκε στο «χωρίον» Βροντού και απέσπασε από τους δυστυχείς χωρικούς 500 οκάδες ψωμί και 30 κριάρια. Οι χωρικοί ζήτησαν αμέσως τη βοήθεια του οθωμανικού στρατιωτικού κλιμακίου της Κατερίνης. Γνωρίζουμε από άλλες πηγές ότι στην Κατερίνη έδρευε ισχυρή τουρκική στρατιωτική δύναμη.  Ο Ν. Σχινάς περιηγούμενος την Πιερία κατά τη δεκαετία του 1880 ανέφερε ότι η συνηθισμένη τουρκική φρουρά που έδρευε στην Κατερίνη αποτελούνταν «[…]ἐξ ἑνὸς τάγματος 300‐400 ἀνδρῶν δυνάμεως, 15‐20 ζαπτιέρων ἐντοπίων καὶ 20‐30 τουρκαλβανῶν». Πράγματι οι Τούρκοι, αφού πληροφορήθηκαν το ληστρικό επεισόδιο, μετακίνησαν μεγάλη στρατιωτική δύναμη, η οποία συνεπλάκη με τους ληστές στον Όλυμπο. Στη συμπλοκή όμως οι Τούρκοι υπέστησαν ολέθρια ήττα αφήνοντας 25 νεκρούς και πολλά πολεμοφόδια.

Διαβάστε περισσότερα: Επίθεση διακοσίων ληστών στο χωρίον Βροντού του 1880

Η Κατερίνη στη δικτατορία

Διώξεις αριστερών πολιτών και πρόσληψη καθαριστριών στα σχολεία μόνον με πιστοποιητικά νομιμοφροσύνης «παρά των Αστυνομικών Αρχών»

του Αντώνη Κάλφα

1969. 26 Φεβρουαρίου. «Η Πιερική ‘Επιτροπή Δημοσίας Ασφαλείας’ με πρόεδρο τον Νομάρχη Πιερίας Ανδρέα Παπαματθαίου και μέλη τον Εισαγγελέα Πλημμελειοδικών Κωνσταντίνο Καραπιπέρη και τον Διοικητή Χωροφυλακής Βασίλειο Λιάτσο, αποφασίζει να παρατείνει την εκτόπιση 18 Πιεριέων εξορίστων για έναν ακόμη χρόνο ‘ως επικινδύνων εις την Δημοσίαν Τάξιν και Εθνικήν Ασφάλειαν του Νομού Πιερίας […επειδή εξακολουθούν να εμμένουν μετά φανατισμού εις τας κομμουνιστικάς των ιδέας και επιδιώξεις […] Πρώτος στη λίστα των ‘επικινδύνων’ ήταν ο Βάσιας Αμανατίδης. Μαζί του 17 ακόμη Πιεριείς που είχαν συλληφθεί τον Απρίλη του 1967 και είχαν εξοριστεί στη Λέρο—ο Χρήστος Ανανιάδης, ο Αντώνης Γκουτζαμάνης, ο Γιώργος Μαυρίδης, ο Χαρίλαος Μπούσιος, ο Ιορδάνης Πουλικίδης, ο Δημήτρης Τραπεζανλίδης, ο Θανάσης Φτίκας, ο Σπύρος Καλτέκης, ο Θανάσης Πούλιος, ο Χρήστος Βρεττόπουλος, ο Μιχάλης Σαββόπουλος, ο Κώστας Τεμερίδης, ο Γιώργος Τζιάτζιος, ο Δημήτρης Αβραμίδης, ο Στυλιανός Δεληγιώργης και ο Κώστας Τομπουλίδης. Δέκατη όγδοη στη λίστα ο Νόπη Κωτακίδου που ήταν εξόριστη στην Αλικαρνασσό Ηρακλείου. Ήταν η δεύτερη ετήσια παρόμοια απόφαση που εξέδιδε η ‘Επιτροπή Δημοσίας Ασφαλείας’ του νομού, για όσους δεν συμμορφώνονταν προς τας υποδείξεις και δεν υπέγραφαν ‘δήλωση μετανοίας’».

Διαβάστε περισσότερα: Η Κατερίνη στη δικτατορία

Η Κατερίνη του 1930 (και η πλατεία Ελευθερίας χωρίς πολυκατοικίες)

του Αντώνη Κάλφα

Από το Εγκυκλοπαιδικό Λεξικό της δεκαετία του 1930 (φωτογραφικό αρχείο Σάκη Κουρουζίδη) μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1960 (φωτογραφικό αρχείο ΣΑΤΣΙ) η πλατεία Ελευθερίας άλλαξε πολλές φορές μορφή, χωρίς να αποκτήσει—ούτε σήμερα δυστυχώς—ένα οριστικό σχήμα: παραδοσιακό, νεωτερικό ή μεταμοντέρνο έστω, κάτι τέλος πάντων που να παραπέμπει σε ένα είδος ταυτότητας. Παρόλα αυτά η Κατερίνη και η πλατεία της μέχρι τα τέλη του 1960 διατηρούσε κάτι από την συντεταγμένη αίγλη των επαρχιακών πόλεων της εποχής με έναν ευδιάκριτο κοινωνικό χώρο, την πλατεία, ως τόπο συνάθροισης, επικοινωνίας και συμβολικού κεφαλαίου (ψυχαγωγία, μαγαζιά, τράπεζες, ξενοδοχεία).

Διαβάστε περισσότερα: Η Κατερίνη του 1930 (και η πλατεία Ελευθερίας χωρίς πολυκατοικίες)

Η ζωγραφική ως τοπική πολιτισμική και κοινωνική μαρτυρία

Αναδρομική έκθεση ζωγραφικής του Ανέστη Δομακίδη (1945 – 2016)

του Νίκου Γραίκου, Δρ Ιστορίας της Τέχνης Α.Π.Θ.

Ο Ανέστης Δομακίδης γεννήθηκε το 1945 στην Κατερίνη από Πόντιους πρόσφυγες γονείς. Ήταν, κατά βάση, αυτοδίδακτος ζωγράφος με πηγαίο ταλέντο. Ξεκίνησε τη ζωγραφική σε νεαρή ηλικία και συνέχισε να ζωγραφίζει μέχρι το τέλος της ζωής του, παράλληλα με το κύριο επάγγελμα του ελαιοχρωματιστή, που ασκούσε μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 2006. Απεβίωσε το 2016 στην Κατερίνη. Διαβάστε περισσότερα: Η ζωγραφική ως τοπική πολιτισμική και κοινωνική μαρτυρία

Η σύγχρονη ιστορία της Κατερίνης και το έργο του Σάββα Κανταρτζή (1900-1985)

ΑΡΧΕΙΟ ΣΑΤΣΙ. Λεπτομέρεια από φωτογραφία της πλατείας Ελευθερίας.

του Αντώνη Κάλφα

Η μελέτη της σύγχρονης ιστορίας της Κατερίνης, από το 1912 και μετά, και κυρίως η μικροϊστορία της, απαιτεί μια διαφορετική αντίληψη τόσο της γενικότερης ιστορίας, της εθνικής ιστορίας, όσο και των καθημερινών στιγμών και των βιωμάτων που τα ίδια τα άτομα απόκτησαν στο πλαίσιο της τοπικής κοινότητας. […] Σύμφωνα με την πανεπιστημιακό Μαρία Ρεπούση: «Οι τοπικές ιδιαιτερότητες παύουν να ταυτίζονται αποκλειστικά με την οπισθοδρόμηση και διεκδικούν θέση στις νέες συνθέσεις. Ο τόπος παράλληλα εντάσσεται με νέους όρους στα αντικείμενα της ιστορικής έρευνας και συγκεντρώνει το ενδιαφέρον όχι μόνον των ‘ιστορικών της Κυριακής’ αλλά και των επαγγελματιών ιστορικών. Το μικρό, το καθημερινό, το ασήμαντο, το ατομικό, το ανθρώπινο κάνουν δυναμική τους εμφάνιση εντός της ακαδημαϊκής ιστορίας και συμβάλλουν, από τη δεκαετία του 1970, στη νέα φυσιογνωμία των ιστορικών σπουδών». Η Κατερίνη πολλά θα είχε να ωφεληθεί από μια αντίστοιχη θεώρηση. Δεν είναι τυχαίο ότι ήδη στη δεκαετία του 1970 ξεκινά και στην Πιερία η έκδοση βιβλίων και φυλλαδίων με λαογραφικό (κυρίως) και ιστορικό περιεχόμενο εμπλουτίζοντας τη γνώση μας για πτυχές της τοπικής ιστορίας. Από την άλλη, περί τα τέλη της ίδιας δεκαετίας, προχωρά στην έκδοση των απομνημονευμάτων του ο Σάββας Κανταρτζής, ο οποίος και αποτελεί άλλωστε μοναδική γραπτή πηγή για κρίσιμες και άγνωστες περιόδους της κατερινιώτικης ιστορίας ενώ το ενδιαφέρον για την τοπική ιστορία κορυφώνεται στη δεκαετία του 1990 με τη διοργάνωση τριών πολύ σημαντικών συνεδρίων (1993, 1998, 1999). Τα κείμενά του Σάββα Κανταρτζή (ειδησεογραφία, προσωπικά βιώματα, αναδημοσιεύσεις πολιτικών κειμένων και παρεμβάσεων σε ποικίλα πολιτικά και κοινωνικά ζητήματα) δημοσιευμένα και εκδεδομένα αργότερα υπό τη μορφή βιβλίων δίνουν το πολύχυμο εκείνο υλικό που κάνει την περιδιάβαση σε μια ιστορική περίδο αξιανάγνωστο και ψυχωφελές αγώνισμα.

Ας αναλογιστούμε για παράδειγμα τη ζωή της πόλης (τη μικροϊστορία της) στο μεσοπόλεμο, στην περίοδο ουσιαστικά από την μικρασιατική καταστροφή μέχρι τον πόλεμο του 1940. Ποια ήταν η πόλη μετά τη μικρασιατική καταστροφή, μια καταστροφή που συνοδεύτηκε σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα (1921-1924) από μαζική μετατόπιση πληθυσμών (1.221.849 άτομα) φαινόμενο χωρίς πρηγούμενο στην ιστορία των λαών; Ποια τα κοινωνικά χαρακτηριστικά των προσφύγων συνολικά που συνέρρευσαν στον ελληνικό χώρο; «Συνοπτικά, οι αρμόδιοι της Κοινωνίας των Εθνών, με ποιοτικά πάντα δεδομένα, υποστήριξαν ότι οι Θράκες της Βουλγαρίας και της Ανατολικής Θράκης, οι Έλληνες του Καυκάσου και του Πόντου ήταν στην πλειονότητά τους αγρότες. Αντίθετα, οι πρόσφυγες της Μικράς Ασίας και της Κωνσταντινούπολης ήταν κατά κύριο λόγο πληθυσμός αστικός ή περιαστικός».  Ποια τα ιδιαίτερα δημογραφικά και οικονομικά χαρακτηριστικά της δικής μας πόλης; «Ο πληθυσμός της Κατερίνης το 1925 μόλις έφτανε τις 6-7 χιλιάδες ψυχές. Με την ανάπτυξη της καπνοκαλλιέργειας, που ήταν άγνωστη στην περιφέρεια, και την φήμη που απόκτησε, η άγνωστε ως τότε Κατερίνη, με τα εκλεκτά καπνά της, το γένος ‘Σαμψών’ με σπόρο φερμένο από τον Πόντο και τον Καύκασο, άρχισαν να συρρέουν στην πόλη, ακόμα και με ομαδικές μετακινήσεις, πρόσφυγες από τους αρχικούς τόπους εγκατάστασής τους—ιδιαίτερα Πόντιοι. Η φήμη της έφτασε ως την Ρωσία, απ΄ όπου τα χρόνια εκείνα κι αργότερα, ήλθαν κι εγκαταστάθηκαν πολλοί, μέχρι που ίδρυσαν και σωματείο—τον Σύλλογο Ρωσοπροσφύγων. Με τον τρόπο αυτό σχηματίστηκαν σε λίγα χρόνια γύρω από την Κατερίνη ολόκληρα χωριά, μάλιστα πλουσιοχώρια, όπως ο Αρωνάς, το Νέο Κεραμίδι, ο Σβορώνος, η Νεοκαισάρεια, η Νέα Τραπεζούντα, οι Αγιάννηδες κ.ά.». Κι αν αυτά συνέβαιναν στα 1925 εξαιτίας του καπνού ποια ήταν η ατμόσφαιρα στην πόλη, ο καθημερινός τρόπος ζωής των κατοίκων της, οι ανέσεις της; Αξίζει να προσέξουμε την αφήγηση του δημοσιογράφου Σάββα Κανταρτζή: «Η Κατερίνη, τα χρόνια εκείνα, μέχρι που προβιβάστηκε σε Δήμο (1929), βρισκόταν περίπου σε πρωτόγονη κατάσταση. Δεν είχε ούτε ηλεκτρικό φως, ούτε νερό, ούτε φυσικά και δρόμους. Τη νύχτα, η πόλη ολόκληρη, βυθιζόταν στο σκοτάδι και η κυκλοφορία των πολιτών, όταν δεν είχε φεγγάρι, γινόταν με ηλεκτρικούς φακούς της τσέπης. Τα σπίτια χρησιμοποιούσαν λάμπες με πετρέλαιο, τα καταστήματα και εργαστήρια λάμπες ή ασετυλίνη, ενώ τα καφενεία, τα εστιατόρια και τα λιγοστά κέντρα στην αγορά και στις συνοικίες λουξ. Η ύδρευση γινόταν από τον ανοιχτό μυλαύλακα, γι αυτό και οι εντερικές και μολυσματικές αρρώστειες βρίσκονταν σε έξαρση. Η ελονοσία είχε την πρώτη θέση στις αρρώστειες και στη θνησιμότητα. Τον βαρύτερο φόρο στον Χάρο τον πλήρωνε η βρεφική και νηπιακή ηλικία».


Πηγή: Αντώνης Κάλφας, Η εκδοτική δραστηριότητα στην Πιερία (1918-1999). Βιβλία-Φυλλάδια: Συμβολή στην καταγραφή της μακεδονικής βιβλιογραφίας, Νομαρχιακή Αυτοδιοίκηση Πιερίας, Κατερίνη 2000.
Επιμελητήριο Πιερίας, Αναπτυξιακή μελέτη νομού Πιερίας, Κατερίνη 1997, σ. 17.
Αθ. Καραβέργος-Ι. Μαντάς (υπεύθυνοι), Η ιστορία της πόλεως Κατερίνης (Έρευνα και καταγραφή αρχειακών πηγών και βοηθημάτων), 1ο Γενικό Λύκειο Κατερίνης, [Αρχείο Γραφείου  Π.Ε. της Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης Πιερίας], Κατερίνη 1995.

Ταυτόχρονα, όπως εύκολα γίνεται αντιληπτό, παρόμοια προβλήματα ταλάνιζαν και τους αγρότες της της περιφέρειας, τους κατοίκους της ενδοχώρας, η «πενιχρά οικονομική κατάστασις των οποίων» δημιουργούσε προβλήματα στη διατροφή, το ρουχισμό, τον ύπνο, την υγεία καθώς και στα «προς τους παντοπώλας χρέη» της αγροτικής οικογένειας —ενδεικτικό των αλλαγών που επέφερε η μικρασιατική περιπέτεια αλλά και οι συγκυρίες της μακεδονικής κοινωνίας και οικονομίας. Θα μπορούσαμε να συνεχίσουμε και με άλλα ερωτήματα χρήσιμα για τη γνωριμία μας με τα μικρά μεγέθη του τόπου: ποια ήταν η σύνθεση του πληθυσμού της και η ιδιαίτερη συνεισφορά των Ποντίων, των Μικρασιατών, των Λιβαδιωτών, των Καταφυγιωτών, των Αη-Δημητρινών, των Θρακιωτών; Πώς αντιμετώπιζαν οι «ντόπιοι» τούς «πρόσφυγες»; Ποιοι οι χώροι συνάθροισης, οι πλατείες, τα Σωματεία, οι Ενώσεις, τα καφενεία; Ποιες και πόσες οι Εκκλησίες των Ορθόδοξων Χριστιανών, ποια τα χαρακτηριστικά του πολιτισμού τους (αρχιτεκτονική, εικόνες,  εορτολόγιο), ποια η σχέση των Ορθοδόξων με μέλη  θρησκευτικών μειονοτήτων της πόλης όπως είναι οι Ευαγγελικοί; Πόσοι και ποιοι οι συνοικισμοί της πόλης, ποια τα χαρακτηριστικά  αυτών των συνοικισμών, η σχέση τους δηλαδή με την κοινωνική, φυλετική ή  και επαγγελματική στρωματογραφία της Κατερίνης; Πώς διασκέδαζαν οι άνδρες και οι γυναίκες της Κατερίνης, ποια ήταν τα αναγνώσματά τους; Πόσες και ποιες οι Επαγγελματικές Ενώσεις, τα Σωματεία, οι Σύλλογοι, τα Φιλανθρωπικά Ιδρύματα; «Στην Κατερίνη», διαβάζουμε σε ρεπορτάζ με την υπογραφή «Λαίδη» στον τύπο του 1935, «λειτουργούν σήμερα δυο γυναικείοι σύλλογοι μ’  ενδιαφέρουσα κοινωνική και φιλανθρωπική δραστηριότητα: α) ο ‘Φιλόπτωχος Σύλλογος Κυριών και Δεσποινίδων ΕΛΕΗΜΟΣΥΝΗ’ και β) η ‘Φιλόπτωχος Αδελφότης Ευαγγελικών Κυριών και Δεσποινίδων ΠΕΡΙΘΑΛΨΙΣ’. Και οι δυο σύλλογοι έχουν υπερπενηντάχρονη παράδοση, πλούσια σε κοινωνικές εκδηλώσεις και φιλανθρωπικές πράξεις, άξιες να μνημονευθούν και πάρουν την θέση που τους αρμόζει στην ιστορία της Κατερίνης».  Ποιες ήταν οι Λέσχες  προβληματισμού, τα πολιτικά κόμματα, ποιος ο τρόπος ζωής της νεολαίας—μαθητικής και εργαζόμενης που τότε άρχισε να διαμορφώνεται; Ποιος ο ρόλος—για να μείνουμε στις οργανώσεις της νεολαίας—του προσκοπισμού, της δημιουργίας των κατηχητικών  ή των Κυριακών Σχολείων, των νεανικών οργανώσεων των κομμάτων, των αθλητικών συλλόγων που κάνουν την εμφάνισή τους αυτήν την περίοδο;  Πρόκειται για ερωτήματα που η έρευνα θέτει πλέον άμεσα και επιτακτικά προς επίλυση αφού και η ίδια η συμμετοχή των ανθρώπων που εμπλέκονται στη ζωή των μικρών πραγμάτων αρχίζει και παράγει γόνιμους καρπούς: αυξάνονται οι τίτλοι των βιβλίων που έχουν τοπικό ενδιαφέρον ή εστιάζουν τη μελέτη τους στην ίδρυση και τον βίο κοινοτήτων και χωριών, στην έρευνα της καθημερινής ζωής, στον τρόπο ψυχαγωγίας, στην εκκλησιαστική ζωή, στην οικιστική παράδοση, στο ρόλο των θεσμών κ.ά. Σημαντικό μέρος, όπως αποδεικνύεται από τη σχετική έρευνα, αυτής της δραστηριότητας πραγματοποιείται και στους κόλπους της εκπαιδευτικής κοινότητας, στο σχολείο, το οποίο, σε συνεργασία και με άλλους φορείς της τοπικής κοινωνίας  βοηθά, ενισχύει και εκδίδει μέρος της πρωτότυπης ερευνητικής—ας είναι και πρωτόλειας—εργασίας των μαθητών και των καθηγητών του.

ΒΙΒΛΙΑ ΤΟΥ ΣΑΒΒΑ Ι. ΚΑΝΤΑΡΤΖΗ ΚΑΙ ΤΩΝ ΕΚΔΟΣΕΩΝ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΚΙΝΗΜΑΤΟΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΑΝΑΓΕΝΝΗΣΕΩΣ

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ Ι. Ξημερώνει, Θεσσαλονίκη: [Εκδόσεις Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως], 1953. Σχήμα 14Χ21, σ. 129. Ποιήματα και πεζά χριστιανικού περιεχομένου. Το βιβλίο χωρίζεται σε πέντε μέρη: Προλεγόμενα, Το τραγούδι της επιστροφής, Οι καρποί της νέας ζωής, Ελεύθεροι περίπατοι, Τρυγητός στον αμπελώνα. Στα Προλεγόμενα (σσ. 5—26) και η ένδειξη: Κατερίνη, Μάρτιος 1953.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ Ι. δημοσιογράφου, Αρχαίες θρησκείες και Χριστιανισμός . (Απάντηση στον Γιάννη Κορδάτο), Θεσσαλονίκη 1957. Σχήμα 15Χ22 εκ., σσ. 238. Μελέτη. Το βιβλίο φιλοδοξεί να ανασκευάσει τις απόψεις του Γιάννη Κορδάτου όπως αυτές εκτίθενται στο έργο του τελευταίου «Αρχαίες θρησκείες και χριστιανισμός». Στο εξώφυλλο και οι στίχοι [Ψαλμ. νγ΄1]: «Είπεν ο άφρων εν τη καρδία αυτού, δεν υπάρχει Θεός». Στη σ. 1 η ένδειξη: «Τόμος Α΄, Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 2, Θεσσαλονίκη 1956». Στη σ. 3 η αφιέρωση: «Αφιερώνεται στον ελληνικό λαό με την ελπίδα και την ευχή να αποτελέση κι’ αυτό μια συμβολή στον αγώνα του για την πνευματική του αφύπνιση και την εκπλήρωση της ιστορικής του αποστολής στον κόσμο». Στις σσ. 5-8 πρόλογος του συγγραφέα με τοποχρονολογία Κατερίνη, 1955 και στις σσ. 235-236 επίλογος με την ένδειξη Κατερίνη, Αύγουστος 1957. Η δεύτερη έκδοση του βιβλίου έγινε το 1978 (στον πρόλογο της β΄ έκδοσης και η ένδειξη: Κατερίνη, Απρίλιος 1978): Σάββα Ι. Κανταρτζή [...] Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 12, Θεσσαλονίκη 1978.  Σχήμα 14Χ21, σσ. 300. Στη σ. 3: «Αφιερώνεται στην Ελληνική νεολαία».

Μ. FRANEL, Το βιβλίο του παππού, μετάφραση από το ρωσσικό Σάββα Ι. Κανταρτζή, Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, [Αριθ. 4, Κατερίνη 1964]. Σχήμα 14Χ21, σσ. 111. Στο οπισθόφυλλο δίνονται οι εξής πληροφορίες για το βιβλίο του παππού: «Μαζί με την συγκινητική και συναρπαστική ιστορία μιας ορφανής μικρής κοπέλλας, που είχε χάσει όλα και όλους και βρέθηκε ξαφνικά ολομόναχη στους πέντε δρόμους, με την ανάγνωση του βι9βκλίου μαθαίνομε πώς ο Θεός προνοεί και με ποιο θαυμαστό τρόπο ενεργεί, ακόμα και στις χειρότερες περιστάσεις, για να σώσει τα παιδιά Του και να τα ευλογήση. Ιδιαίτερα μαθαίνομε την αξία της Αγίας Γραφής—του Βιβλίου του παππού—σαν φωτεινού οδηγού και πιστού συντρόφου της ζωής. Από την ιστορία του βιβλίου μας μπορείς να πάρεις μαθήματα, πολύ χρήσιμα για όλη τη σταδιοδρομία σου, και παραδείγματα ζωντανά, για ν’ αντιμετωπίσεις και συ δυσκολίες και κινδύνους, που όσο βρίσκεσαι στη ζωή θα συναντήσεις».

CHARLES M. SHELDON, Μόνο εφτά μέρες, μετάφραση Σ. Ι. Κανταρτζή, Έκδοσις Δευτέρα, Κατερίνη 1968. Σχήμα 14Χ21 εκ., σσ. Μυθιστόρημα. Στη σ. 1 η πληροφορία πως τυπώθηκε από τις Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 6. Η μετάφραση έγινε από τα ρωσικά. Στη σ. 3 πρόλογος στη β΄ ελληνική έκδοση από τον μεταφραστή: «Η εξάντληση, σε σύντομο χρονικό διάστημα, των χιλίων αντιτύπων του βιβλίου ‘Μόνο εφτά μέρες’ και η συνεχής ζήτησή του από βιβλιοπωλεία και βιβλιοπώλας πνευματικών εκδόσεων, που καλλίτερα αντανακλούν τις ανάγκες και αντιδράσεις του αναγνωστικού κοινού, καθώς χιλιάδες ψυχές ζούν με την αγωνία της μετά θάνατον ζωής. Αλλά και το χρέος συνειδήσεως, που αισθάνομαι να με πιέζει, απέναντι στους αδιάφορους και αμέριμνους μπροστά στον άμεσο κίνδυνο και την επείγουσα ανάγκη της ψυχής τους, με αναγκάζουν να επανεκδώση το ευλογημένο αυτό βιβλίο. Με την ελπίδα και την ευχή να βρουν, στις δραματικές σελίδες του, νέες χιλιάδες ψυχές την γαλήνη, την ασφάλεια και τον σωστό προσανατολισμό τους στην ζωή και στην επίγεια πορεία τους προς την ουράνια αιωνιότητα». Στη σ. 5 πρόλογος  της α΄ έκδοσης με τοποχρονολογία «Κατερίνη 1962».  Στο οπισθόφυλλο: «Η αξία του βιβλίου έγκειται στο γεγον ός ότι, ενώ το έργο με τις απίθανες πλοκές του φαίνεται σαν μυθιστόρημα, στην πραγματικότητα είναι αληθινή  ιστορία ενός ανθρώπου, που δοκίμασε όλες τις απολαύσεις της ζωής και την ματαιότητα του κόσμου, για να βρεθή ξαφνικά μπροστά στην πιο ωμή και αναπόφευκτη για κάθε άνθρωπο πραγματικότητα. Έτσι ο αναγνώστης, μαζί με την τέρψη μιας συναρπαστικής αφηγήσεως, θα ωφεληθή και με την πνευματική πείρα ενός φρικτά απογοητευμένου, αλλά στο τέλος με την χάρη του Θεού μετανοήσαντος και λυτρωθέντος ανθρώπου».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ Ι. Ελευθέριος Βενιζέλος: Ο δημιουργός της Μεγάλης Ιδέας, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, 1965. Σχήμα 14Χ21, σ. 64. Αριθμός 5 στη σειρά των εκδόσεων. Στη σ. 1: «Διάλεξις δοθείσα εις την Κατερίνην την 21ην Μαρτίου 1965 επί τη εκατονταετηρίδι από της γεννήσεώς του». Στη σ. 3: «Ευλαβικόν αφιέρωμα της πόλεως Κατερίνης εις μνήμην του ελευθερωτού της από τον ζυγόν της σκοτεινής δουλείας τεσσάρων αιώνων». Στη σ. 5 αναμνηστική φωτογραφία  από την επίσκεψη του Βενιζέλου στην Κατερίνη, 31 Αυγούστου 1932. «Το γεύμα εδόθη εις τους επισήμους υπό της Λέσχης των Φιλελευθέρων Κατερίνης εις την αίθουσαν τελετών του Α΄ Δημοτικού Σχολείου». Ακολουθεί το κυρίως κείμενο του Σ.Ι.Κανταρτζή (σσ. 9-38) και έπονται «Ο ιστορικός πρώτος λόγος του Βενιζέλου» (σσ. 39-45), λόγος του Πλαστήρα (σσ. 48-51), άρθρο του Εδουάρδου Ερριώ, πρωθυπουργού της Γαλλίας και ακαδημαϊκού, με τίτλο «Βενιζέλος-Ενσάρκωσις της αθανάτου Ελλάδος» (σσ. 52-54), άρθρο του βουλευτή Καβάλας Στ. Νικολαϊδη με τίτλο «Ο θρήνος της Ελλάδος» (σσ. 55-58) και φωτογραφικό υλικό. Από το τελευταίο ξεχωρίζουν οι φωτογραφίες των σσ.  46 και 60-61. Στη σ. 46: («Από τας εορτάς της Κατερίνης. Θεαματικαί επιδείξεις μαθητών του Λυκείου Κατερίνης κατά τας τελετάς εορτασμού της Εκατονταετηρίδος του Ελευθερίου Βενιζέλου εις την πλατείαν Ελευθερίας το εσπέρας της Κυριακής 6 Ιουνίου 1965»). Στις σσ. 60-61 εικονίζονται πολιτευτές, υπουργοί, δήμαρχοι, δημοσιογράφοι  και τοπικοί παράγοντες μαζί με τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου. Το σχόλιο που κάνει ο Σ.Ι. Κανταρτζής: : «Η φωτογραφία ελήφθη εις τον Δημοτικόν Κήπον Κατερίνης, κατά μίαν πολιτικήν εξόρμησιν εις τας επαρχίας των κομμάτων του Εθνικού Συνασπισμού υπό τον Ελευθέριον Βενιζέλον [...] Την φωτογραφίαν μάς παρεχώρησεν ευγενώς ο ιατρός κ. Κ. Ευκαρπίδης [...]».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Α΄,  Αριθ. 8, 1974. Σχήμα 14Χ21, σσ.189. Στην πρώτη σ. ο αριθμός εκδόσεως αναγράφεται 7 και η χρονολογία είναι προγενέστερη (1973). Το βιβλίο αφιερώνεται «στην νεολαία της Ελλάδος». Ο πρόλογος των απομνημονευμάτων σσ. 5-86 περιλαμβάνει εκτενές πόνημα γύρω από τους λόγους που ώθησαν τον συγγραφέα να γράψει όσα έγραψε: η αναζήτηση της χριστιανικής αλήθειας όπως αυτή του εμφανίστηκε μετά τις διώξεις που υπέστη (ο Σάββας Κανταρτζής εξορίστηκε για τις αριστερές του ιδέες στον Άη Στράτη).

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Β΄,Αριθ. 8, 1975. Σχήμα 14Χ21. Στις σσ. 239 και 247 φωτογραφίες  του 1918. Στη σ. 337 φωτογραφία με τη λεζάντα «Ο περιβόητος για την θηριωδία, τα εγκλήματα και τον μισελληνισμό του Τοπάλ Οσμάν με μια ομάδα από την συμμορία του».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία. Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Γ΄, Αριθ. 9, Κατερίνη 1976. Σχήμα 14Χ21. Από τις 8 φωτογραφίες  του βιβλίου ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα αυτή της σ. 523 στην οποία εικονίζεται ο Γιώργης Σ. Κανταρτζής, θείος του συγγραφέα, που πολέμησε εθελοντής στους βαλκανικούς πολέμους και σκοτώθηκε στη μάχη του Σκρα το 1918.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι., Νίκη χωρίς ρομφαία. Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Δ΄, Αριθ. 10, Κατερίνη 1977. Σχήμα 14Χ21. Ο τέταρτος τόμος «στοιχειοθετήθηκε και τυπώθηκε σε 2.000 αντίτυπα στο τυπογραφείο ‘ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΟΘΕΤΙΚΗ’, Αχελώου 6 - Τηλ. 522.503 ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Ε΄, Αριθ. 11, 1978. Σχήμα 14Χ21. Πολλές αναφορές σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη της Κατερίνης (Η Κατερίνη  το 1925, σσ. 800-815) καθώς και την κοινωνική, πολιτική και οικονομική δραστηριότητα της εποχής (συνοικισμός των Ευαγγελικών, ίδρυση του Γεωργικού Συνεταιρισμού, Αγροτικό Κόμμα Ελλάδος κ.ά.). Στις σσ. 815, 817, 841 φωτογραφίες όπως και αρκετά πρώτα φύλλα της εφημερίδας «Ηχώ των Πιερίων» (1930).

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως,Τόμος ΣΤ΄,  Αριθ. 13, 1979. Σχήμα 14Χ21. Πληροφορίες για την Κατερίνη της δεκαετίας του 1930. Στη σ. 995 εικονίζονται «Ο Λ. Ιασωνίδης μεταξύ Ισμέτ πασά και Ρουσντή μπέη και άκρα δεξιά Αχ. Παπαδάτος, υπουργός Προεδρίας Κυβερνήσεως». Στη σ. 1022 φωτογραφία ενθύμιο του Νίκου Πόδα: Από την προεκλογική επίσκεψη του Βενιζέλου στην Κατερίνη, στις 31 Αυγούστου 1932.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Ζ΄,  Αριθ. 14, 1981. Σχήμα 14Χ21. Πληροφορίες για την ζωή στην Κατερίνη (Χρονικά Κατερίνης 1938, Μια ωραία βραδιά, Οι σεισμοί της Κατερίνης).

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑ  Ι. Παιδεία - Δόγματα και Δημοκρατία: Αποστομωτική απάντηση στον καθηγητή Τάσο Καζεπίδη από παλιό μαρξιστή , Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 15, 1981. Σχήμα 14Χ21, σσ. 147. Κείμενο που απαντά στις απόψεις του «καθηγητή της Φιλοσοφίας της Παιδείας Τάσου Καζεπίδη [...] διεθνούς φήμης διαστρεβλωτής του Λόγου του Θεού και αδίστακτος υβριστής της χριστιανικής θρησκείας και, ιδιαίτερα, της Ορθοδοξίας [...] που με πρόσκληση του Δημάρχου Κατερίνης και του Δ.Σ. της ΕΛΜΕ Πιερίας, ήλθε στην πόλη μας και έδωσε [διάλεξη], το βράδυ της Παρασκευής, 20.6.1980, στο Πνευματικό Κέντρο Κατερίνης».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Η΄,  Αριθ. 16, 1982. Σχήμα 14Χ21. Στη σ. 1323 φωτογραφία και εργοβιογραφικό του Σταύρου Λαζαρίδη, ποιμένα της Ευαγγελικής Εκκλησίας Κατερίνης από το 1928 μέχρι το 1946. Στη σ. 1334 φωτογραφία και εργοβιογραφικό σημείωμα του Αιμίλιου Χ. Ξανθόπουλου.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Θ΄, Αριθ. 17, 1983. Σχήμα 14Χ21. Στη σ. 1550 φωτογραφία με τη λεζάντα: «Ο λαός της Κατερίνης υποδέχεται στις 25 Οκτωβρίου 1944, ημέρα απελευθέρωσης, τμήματα του αντάρτικου στρατού του ΕΛΑΣ».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος Ι΄,  Αριθ. 18, 1983. Σχήμα 14Χ21. Πολλές αναφορές στα γεγονότα των ευαγγελικών στην κατερίνη. Στη σ. 1652 εικονίζεται ο Χαράλαμπος Παπαδόπουλος «Το θύμα της προδοτικής σκηνοθεσίας με την κόρη του Ζωή (τώρα κυρία Μανουσαρίδου) έξω από το καφενείο του Δημοτικού Κήπου το καλοκαίρι 1934». Στη σ. 1677 φωτογραφία με τη λεζάντα: «Οι υπάλληλοι του Εποικισμού Κατερίνης (1928-29) ύστερα από την υπηρεσία παίρνουν τον καφέ και τον αέρα  τους. Από δεξιά: Αιμίλιος Ξανθόπουλος, άγνωστος, Γεώργιος Κουλουφάκης (αργότερα δικηγόρος), Χαράλαμπος Λεμονόπουλος, Ιωάννης Πάκης, άγνωστος».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος ΙΑ΄, Αριθ. 19, 1984. Σχήμα 14Χ21.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία. Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος ΙΒ΄, Αριθ. 22, 1984. Σχήμα 14Χ21. Στις σσ. 1805-1823 «Η τραγωδία του Αρωνά».

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Νίκη χωρίς ρομφαία: Η Δαμασκός του 2Οο αιώνα, Απομνημονεύματα, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Τόμος ΙΓ΄,  Μέρος Γ΄, Το πανόραμα του Άη στράτη (ειδικός τόμος), Αριθ. 23, 1985. Σχήμα 14Χ21. Γράφτηκε Λίγο πριν από το θάνατό του (1985).

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Ειρήνη με τον Θεό: Ο μόνος δρόμος για την ειρήνη του κόσμου (Από την  φωτισμένη πείρα παλαιού μαρξιστή), Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 20, 1984. Σχήμα 14Χ21, σσ. 96. Άρθρα πολιτικού περιεχομένου με τις γνωστές απόψεις του Σ. Κανταρτζή σε γλώσσα απλή καθαρεύουσα (για τον πόλεμο, το όραμα του Μαρξ κ.ά.).

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Ο μαρξισμός στην θεωρία και στην πράξη: Από την ευλογημένη πείρα παλιού μαρξιστή, Κατερίνη:  Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 20, 1984.Σχήμα 14Χ21, σσ. 46.

ΚΑΝΤΑΡΤΖΗΣ, ΣΑΒΒΑΣ  Ι. Ανατολή και Δύση: Δύο κόσμοι και δύο ασυμβίβαστες κοσμοθεωρίες. Από την  φωτισμένη πείρα παλαιού μαρξιστή, Κατερίνη: Εκδόσεις Ελληνικού Κινήματος Πνευματικής Αναγεννήσεως, Αριθ. 24, 1985. Σχήμα 14Χ21, σσ. 63.

[Αντώνης Γ. Κάλφας—Πάρις Α. Παπαγεωργίου, Ο Συνοικισμός Ευαγγελικών της Κατερίνης (1923-2000). Τοπική ιστορία και κίνηση των θρησκευτικών ιδεών. Πρόλογος Σάββα Αγουρίδη, Κατερίνη 2001, σ. 294.Στο κείμενο που δημοσιεύεται εδώ αφαιρέθηκαν οι υποσημειώσεις]. 

Η φωτογενής Κατερίνη του Σάββα Τσιλιγγιρίδη (1924-2004)

Η οδός Παρθενίου Βαρδάκα στη δεκαετία του 1950. Δεξιότερα διακρίνεται ο πυργίσκος του περίφημου «Κάστρου», ιδιόμορφου κτίσματος, κατεδαφισμένου σήμερα, που κοσμούσε την πόλη. ΑΡΧΕΙΟ ΣΑΤΣΙ

 και το πολύτιμο ΑΡΧΕΙΟ ΣΑΤΣΙ των 6.000 φωτογραφικών τεκμηρίων

του Αντώνη Κάλφα

Διαβάστε περισσότερα: Η φωτογενής Κατερίνη του Σάββα Τσιλιγγιρίδη (1924-2004)

Η Κατερίνη του 1918: είχε περίπου 7.500 κατοίκους εκ των οποίων 1.500 Οθωμανοί και 20 Εβραίοι

Φωτογραφία της Κατερίνης του 1919 από το αρχείο του μείζονος Φ. Μπουασονά (παραχώρηση ευγενική του Σάκη Κουρουζίδη)

 του Αντώνη Κάλφα

Προς το τέλος των βαλκανικών πολέμων, η προσφάτως απελευθερωθείσα Κατερίνη, είναι ακόμη μια μικρή πόλη, με ανύπαρκτη υποδομή, οργάνωση και οικονομία (ακόμη και δέκα χρόνια αργότερα οι περιηγητές αναφέρουν πως μοιάζει με χωριό, γεμάτη σκόνη το καλοκαίρι και λάσπες το χειμώνα). Την ίδια περίπου εποχή, το 1914 δηλαδή, ζούσαν στην πόλη της Κατερίνης 1500 Οθωμανοί και 20 Εβραίοι. Σύμφωνα με την απογραφή του 1913, την πρώτη μετά την απελευθέρωση, η Κατερίνη είχε 7.393 κατοίκους (βλέπε πίνακα απογραφών στη σελίδα 227 του τόμου “Ελλάς” της Μεγάλης Ελληνικής Εγκυκλοπαίδειας Πυρσός). Η Κατερίνη μετά την απελευθέρωση (1912) συγκροτήθηκε σε Κοινότητα με το Β.Δ. 28.6.1918, ΦΕΚ Α 152/1918.

Διαβάστε περισσότερα: Η Κατερίνη του 1918: είχε περίπου 7.500 κατοίκους εκ των οποίων 1.500 Οθωμανοί και 20 Εβραίοι

In Memoriam Γιάννη Μεγαλόπουλου

προσωπογραφία του Γιάννη Μεγαλόπουλου (έργο Σταύρου Αποστόλου)
προσωπογραφία του Γιάννη Μεγαλόπουλου (έργο Σταύρου Αποστόλου)

Του Βλάση Αγτζίδη

Την περασμένη Κυριακή τιμήθηκε σεμνά μια προσωπικότητα της Κατερίνης—σπουδαίος συλλέκτης και φιλίστορας—ο Γιάννης Μεγαλόπουλος που τον χάσαμε σε ηλικία 61 ετών (1951-2016). Συναντιόμασταν τα τελευταία χρόνια κάθε Αύγουστο στο φιλόξενο συμπόσιο του καλού μας φίλου Βλάση Αγτζίδη μαζί με πολλούς άλλους φίλους της ιστορικής παράδοσης της καθ’  ημάς Ανατολής: καλός συζητητής, πράος συνομιλητής, λάτρης της ποντιακής μουσικής, ακούραστος συλλογέας των τεκμηρίων της ποντιακής και μικρασιατικής παράδοσης, χάθηκε πρόωρα χωρίς να ολοκληρώσει το έργο του (σε επόμενο σημείωμα θα αναφερθώ σε μια παλιά του συνέντευξη προ εικοσαετίας στην εφ. Μακεδονία, που είχε δώσει στην συμπολίτισσά μας δημοσιογράφο Βέτα Χαϊλατζίδου και η οποία συνέντευξη αξίζει να επαναδημοσιευθεί). Προς το παρόν, από την ωραία τιμητική βραδιά μνήμης της Κυριακής, καταθέτω τη συμβολή του λόγιου ιστορικού Βλάση Αγτζίδη. Τον Βλάση ευχαριστώ και από τη θέση αυτή.

Α.Κ.

Μαζευτήκαμε εδώ σήμερα εμείς οι παλιοί φίλοι του Γιάννη για να στοχαστούμε, να αναπολήσουμε ένα καλό φίλο που σήμερα δεν είναι μαζί μας. Ένα και κάτι χρόνο πριν, ένα μαύρο μαντάτο έπεσε στις παρέες μας. Ο Γιάννης δεν είναι πλέον μαζί μας….

Ήταν κάτι το απρόσμενο… και εφόσον δεν περνούσε καν από το μυαλό, κάτι το αδιανόητο. Όμως  ήταν γεγονός! Και να, είμαστε τώρα εδώ, ένα χρόνο μετά να θυμηθούμε τα όσα περάσαμε και τα όσο θυμόμαστε από τον Γιάννη.

Τον Γιάννη τον γνώρισα πριν από πολλά χρόνια, όταν είχε καταφέρει να αγοράσει μια μοναδική ολοκληρωμένη σειρά του πρώτου περιοδικού που εκδόθηκε στην Τραπεζούντα το 1886 υπό τον τίτλο «Εύξεινος Πόντος». Και έκτοτε τον συναντούσα πολύ συχνά μαζί με την Σοφία, είτε στο παρακάθ’ που οργάνωνα κάθε Αύγουστο κάπου κοντά στο Λιτόχωρο, είτε στις ποντιακές γιορτές της Νέας Τραπεζούντας. Με τον «Εύξεινο Πόντο» που μου παραχώρησε και τον μελέτησα, βρέθηκα σε μια άγνωστη και ελάχιστα μελετημένη εποχή του μικρασιατικού Πόντου: Στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα, όπου όλα ήταν διαφορετικά απ’ όσα έως τότε γνωρίζαμε. Και αυτό το οφείλουμε στον Γιάννη, που το συλλεκτικό του μεράκι τον μετέτρεψε σε σύνδεσμο με εκείνους τους τόσο διαφορετικούς χρόνους. Με τον τρόπο αυτό τα ιστορικά λείψανα του μακρινού παρελθόντος κάνουν μια νέα αρχή, κομίζοντας νέες ιστορικές πληροφορίες. Παράλληλα μετατρέπονται σε «πηγές ανανέωσης, αναζωογόνησης και ψυχικής τόνωσης», καθώς υποχρεώνουν τον ερευνητή να βιώσει την εμπειρία του σταματημένου χρόνου. Γιατί η τυπωμένη ζωή εκείνης της παλιάς εποχής είναι εντελώς διαφορετική από την σύγχρονη πραγματική. Και ο Γιάννης, μέσω της συλλογής του και της διάθεσής της στον ερευνητή, γεφύρωσε αυτή τη διαφορά. 

Για τη σημασία αυτού του πολύτιμου αποκτήματος θα σας μιλήσω αργότερα.

Προς το παρόν ας αναλογιστούμε πάνω στα εσωτερικά κίνητρα του Γιάννη που τον οδήγησαν στη συλλεκτική του περιπλάνηση με αποτέλεσμα να  διασωθούν και να είναι προσβάσιμα πλέον τέτοια ιστορικά διαμάντια.

Τι προκαλούσε το πάθος για το παλιό;  Νομίζω ότι για τον Γιάννη ισχύει αυτό που είχε γράψει ο Ζαν Μποντριγιάρ: «Η ανάγκη για συλλογή είναι στην ουσία ένα παράφορο , γεμάτο πάθος παιχνίδι» (Jean Baudrillard, Les systeme des objects, Παρίσι, 1970, σελ. 122). Το βασικό κίνητρό του υπήρξε η έννοια του να ηττηθεί το εφήμερο και να αποκτηθεί η συνέχεια με το παρελθόν. Αρνούταν την περιορισμένη διάρκεια ζωής των πραγμάτων, επιδιώκοντας να φέρει στον παρόντα χρόνο ιστορικά μνημεία που σχετίζονταν κυρίως με τη  Μακεδονία ή τον Πόντο και  ήταν συνυφασμένα με το συλλογικό υποσυνείδητο της εποχής που δημιουργήθηκαν. Έτσι, παρότι κάθε κομμάτι της συλλογής ανήκε στο δικό του χρόνο, το μετέφερε στο σήμερα αρνούμενος τον συμβατικό ιστορικό χρόνο, δίνοντας σε κάθε αντικείμενο τη μορφή της σημερινής ατομικής μνήμης. Μετέτρεψε δηλαδή, το απολίθωμα του παρελθόντος, σε σημερινή ζώσα μνήμη.

Με τον τρόπο αυτό διεκδικούσε δυναμικά το παρελθόν. Χωρίς προκαταλήψεις και διαχωριστικές γραμμές, προτάσσοντας το ακαδημαϊκό και αισθητικό ενδιαφέρον. Γεφυρώνοντας το χάσμα με το παρελθόν, προσδιόριζε και ο ίδιος τα χαρακτηριστικά του εαυτού του. Ουσιαστικά με τη διαμόρφωση της συλλογής επιδίωκε την υπέρβαση του τέλους που επιφέρει ο χρόνος.

Ο Γιάννης είχε την ικανότητα της εκτίμησης για τα έργα που ενέτασσε στη συλλογή του, είτε αυτά ήταν χάρτες είτε βιβλία και άλλα έντυπα. Είμαι βέβαιος ότι τον συγκινούσαν βαθύτατα οι περιπέτειες που βρίσκονταν πίσω από την ιστορία του κάθε έργου: από πόσα χέρια πέρασαν, σε πόσες βιβλιοθήκες εντάχθηκαν, πόσες ανθρώπινες ιστορίες κρύβονται πίσω από τη διαδρομή έως ότου καταλήξουν στα δικά του χέρια. Όμως κάθε πράγμα που αποκτούσε το ενέτασσε σε ένα σαφές πλαίσιο μέσω το οποίου του προσέδιδε λογική και νόημα. Έτσι διαμόρφωσε την ιδιωτική του συλλογή. Με σαφή κριτήρια επιλογής των αντικειμένων όπως τα αντιλαμβανόταν με τα δικά του ξεχωριστά κριτήρια. Κριτήρια που διαμορφώθηκαν από τις συναισθηματικές του προδιαθέσεις και τις αντιλήψεις του, που εναρμονίστηκαν με το περιβάλλον του, κοινωνικό και πολιτικό, καθώς και με την προσωπική του ιδεολογία.

Ο Γκαίτε είχε γράψει ότι ο συλλέκτης είναι ένας άνθρωπος ευτυχισμένος, αλλά όμως είναι τόσο απορροφημένος από την επιλογή του να συλλέγει, που περιχαρακώνεται στον κόσμο του. Ο Γιάννης διέψευσε αυτή την θεώρηση του Γκαίτε αποδεικνύοντας ότι μπορούσε κάλλιστα να συνδυάζει την συλλεκτική του υπομονή με την κοινωνικότητα και την εξωστρέφεια. Η συλλογή του και ο τρόπος της κτήσης των σημαντικών αποκτημάτων, προσδιόριζε τη σχέση του τόσο με τους άλλους αλλά και με τον χρόνο. Νομίζω ότι υπήρχε ένας βαθύτατος εσωτερικός δεσμός μεταξύ του Γιάννη και της συλλογής του. Και αυτός ο δεσμός μαζί με την φιλόξενη διάθεση και τον δοτικό του χαρακτήρα τον οδήγησε στο να μοιράζεται τα αποκτήματά του και με τους άλλους μετατρέποντας την ιδιωτική του συλλογή σε δημόσια με την κατά καιρούς έκθεση τμημάτων της. Γιατί οι εξαιρετικές εκθέσεις που συγκροτήθηκαν με βάση το υλικό της συλλογής Μεγαλόπουλου υπήρξαν αποτέλεσμα της συγκεκριμένης σκέψης και ψυχικής διάθεσης.    

Ο Γιάννης Μεγαλόπουλος ήταν ένας καλός συλλέκτης που κατάφερε να διασώσει από τη λήθη και να εντάξει στη συλλογή του περί τους 30 σπάνιους χάρτες, καθώς και σπάνια βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά.  Στη βάση αυτής της συλλογής υπάρχει η μέριμνα του δημιουργού για την αυτογνωσία μας. Αυτού που αναζητά με αυταπάρνηση τα παλιά και λησμονημένα στρώματα του ελληνικού πολιτισμού.  Δεν συλλέγει ότι βρει στους χώρους των παλαιοπωλείων, αλλά μόνο ότι ικανοποιεί τα κριτήρια που θέτει: το υλικό να αφορά την Κατερίνη και ευρύτερα τη Μακεδονία καθώς και τον Εύξεινο Πόντο.

Μέσα από τους χάρτες μπορούμε να περιπλανηθούμε και εμείς στα βάθη του χρόνου. Να δούμε πως αποτυπώνονταν σε παλιότερες εποχές οι τωρινές δικές μας αγαπημένες περιοχές. Πόσοι δεν θα γοητευτούν βλέποντας αυτά τα ίδια μέρη που σήμερα βαδίζουμε σε μια άλλη χρονική, αλλά και πολιτική εκδοχή. Γιατί ο χάρτης δεν είναι ένα απλό γεωγραφικό όργανο αλλά ένα μέσο πολιτικού σχολιασμού που αποτυπώνει τις πραγματικές συνθήκες που υπάρχουν κατά τη στιγμή της δημιουργίας του.   

To περιοδικό «Εύξεινος Πόντος»

Το περιοδικό «Εύξεινος Πόντος» εκδόθηκε 24 χρόνια μετά τη λήξη του Κριμαϊκού Πολέμου, όταν η Οθωμανική Αυτοκρατορία και οι συγκυριακοί της σύμμαχοι Βρετανοί και Γάλλοι συγκρούστηκαν με τη Ρωσική Αυτοκρατορία, η οποία ήδη κατέβαινε με ορμή προς τις θερμές θάλασσες, επιχειρώντας την ενσωμάτωση οθωμανικών εδαφών. Την ίδια εποχή η Ρωσία κατάφερε να εδραιώσει την κυριαρχία της στον Καύκασο, υποχρεώνοντας τους ιθαγενείς λαούς σε συνθηκολόγηση. Δεκάδες χιλιάδες μουσουλμάνοι πρόσφυγες από τον Καύκασο θα καταφύγουν στην οθωμανική επικράτεια. Έτσι δημιουργήθηκε μια μεγάλη κοινωνική αναστάτωση στις περιοχές που γειτνίαζαν με τις πολεμικές συγκρούσεις. Η άφιξη των εξαθλιωμένων προσφύγων μουσουλμάνων από τον Καύκασο  επέτεινε την ανασφάλεια και ενίσχυσε τις τάσεις φυγής των μη μουσουλμάνων.

Την ίδια ακριβώς χρονιά που έληξε ο Κριμαϊκός Πόλεμος (1856) με ήττα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, η Οθωμανική Αυτοκρατορία εξέδιδε το αυτοκρατορικό διάταγμα Ισλαχάτ Φερμανί, με το οποίο ολοκλήρωνε τις προηγούμενες μεταρρυθμιστικές πράξεις που είχαν ξεκινήσει με το διάταγμα Χατ-ι-Σερίφ το 1839. Ο στόχος του  Ισλαχάτ Φερμανί ήταν η θεσμοθέτηση ισότητας μεταξύ όλων των υπηκόων της Αυτοκρατορίας. Η διαμόρφωση κοινής πολιτικής συνείδησης έγινε ο κύριος στόχος της οθωμανικής πολιτικής. Οι εθνοτικές και θρησκευτικές διαφορές έμπαιναν στο περιθώριο. Με τον τρόπο αυτό η οθωμανική ηγεσία επεδίωκε την ενσωμάτωση των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων και την μετατροπή τους σε πολίτες με ίσα δικαιώματα και υποχρεώσεις προς τον σουλτάνο.

Με το αυτοκρατορικό διάταγμα του 1856 τέθηκαν σε ισχύ οδηγίες για την συγκρότηση των κοινοτήτων μέσω αντιπροσωπευτικών σωμάτων και εσωτερικών κανονισμών με στόχο την εκκοσμίκευση των σχέσεων και εντός των εθνικοθρησκευτικών κοινοτήτων.

Οι δύο δεκαετίες που προηγήθηκαν της έκδοσης του περιοδικού διαμόρφωσαν νέες συνθήκες που επέτρεψαν τις μη μουσουλμανικές κοινότητες να αναπτυχθούν τόσο στο επίπεδο της οικονομικής δραστηριότητας, όσο και στον πολιτισμικό τομέα.

Οι ριζοσπαστικές αυτές αλλαγές έγιναν ενθέρμως αποδεκτές από τις μη μουσουλμανικές κοινότητες. Ήδη από το 1864 οι Έλληνες της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπό τον Στέφανο Καραθεοδωρή διακηρύσσουν τον ελληνοθωμανισμό. Δηλαδή την προσπάθεια διαμόρφωσης ενιαίας οθωμανικής πολιτικής ταυτότητας, που θα επικαλύπτει τις επιμέρους εθνικές ή θρησκευτικές. Έτσι ως ‘πολιτικό έθνος’ εννοείται το οθωμανικό ενώ ως ‘γένος’ παραμένει η παραδοσιακή ελληνορθόδοξη κοινότητα. Ουσιαστικά η ελίτ των Ελλήνων της Αυτοκρατορίας επεδίωκε μια δυαρχία πολιτικής εξουσίας, όπου μουσουλμάνοι και Έλληνες, ως ανήκοντες σε ένα ενιαίο πολιτικό οθωμανικό έθνος, θα αναλάμβαναν την τύχη της. Με τον τρόπο αυτό, αποκηρύχθηκε και ενοχοποιήθηκε κάθε αποσχιστική δράση. Σ’ αυτή την πολιτική παράδοση του ελληνοοθωμανισμού εντάσσεται και το περιοδικό ‘Εύξεινος Πόντος¨.

Υπήρξε το πρώτο έντυπο που κυκλοφόρησε στο μικρασιατικό Πόντο, την εποχή που η Οθωμανική Αυτοκρατορία είχε απωλέσει σημαντικά εδάφη στο νότιο Καύκασο μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-78. Με τη Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου η Ρωσία είχε προσαρτήσει τις περιοχές Καρς, Αρνταχάν και Βατούμι. Ο Πόντος βρίσκεται πλέον κοντύτερα στις εν δυνάμει εστίες σύγκρουσης και επί πλέον αντιμετωπίζει ένα μεγάλο κύμα μετανάστευσης Ελλήνων προς τη Ρωσία.

Σε γλώσσα καθαρεύουσα, η θεματολογία του περιοδικού περιλάμβανε κοινωνικά και λαογραφικά ζητήματα, καθώς και ειδήσεις από τον ελληνισμό της Ελλάδας, της Διασποράς και του Πόντου. Ιδιαιτέρως το απασχολούσε το φαινόμενο της μεγάλης μεταναστευτικής ροής Ελλήνων από το μικρασιατικό Πόντο προς τις ρωσοκρατούμενες περιοχές. Η μεταναστευτική αυτή κίνηση θεωρείται από τους εκδότες ως η σημαντικότερη και η πλέον επικίνδυνη εξέλιξη για τον ελληνισμό του Πόντου. Γι αυτό αποτελεί το κύριο άρθρο του περιοδικού για τρία συνεχή τεύχη, από το 2ο  έως το 4ο, όπου αναλύεται συστηματικά το ζήτημα της μετανάστευσης με 4σέλιδα αφιερώματα.  

Παράλληλα, βασικός στόχος και κίνητρο του περιοδικού υπήρξε η παροχή ιστορικών και φιλολογικών γνώσεων στους αναγνώστες του. Η αναγκαιότητα έκδοσης ελληνικού εντύπου στον Πόντο αναπτύσσεται  στο σημείωμα των εκδοτών στο πρώτο φύλλο: «Η ανάγκη τοιούτου συγγράμματος εν τη εσχατιά ταύτη του Πόντου, όπου εγείρεται το τελευταίον όριον του Ελληνισμού ήτον απαραιτήτως κατεπείγουσα… Η πατρίς ημών κατά τας ανεξιχνιάστους του υψίστου βουλάς απολέσασα την προτέραν αυτής λαμπρότητα και εύκλειαν, διεβίωσεν τεσσάρων αιώνων, ασέληνον και ζοφερόν βίον εν τη μακρά σειρά μοιραίων αιώνων, εν τη χώρα, όπου άλλοτε ανεβλάστανεν ευθαλές το δένδρον  της παιδείας περιλαμβάνον υπό την αμφιλαφή αυτού σκιάν πάντας τους οργώντας μαθήσεως, βαθεία και παχυλή επεκάθησεν η αμάθεια, και περί την δύσιν του Εθνικού ημών βίου παραγαγούσαν η πατρίς ημών άνδρας οίος ο κλεινός Βησσαρίων, ο φιλόσοφος Αμοιρούτσης και ο δεινός ρήτωρ Γεώργιος ο Τραπεζούντιος, μεταδιδόντες εις την εκ βυθού ανακύπτουσαν Ευρώπην τα προγονικά ημών κειμήλια…».

Το περιοδικό διέθετε σημαντικό δίκτυο συνεργατών στον Πόντο (Πλάτανα, Κερασούντα, Οινόη, Ορντού, Πουλαντσάκη, Φάτζα, Σούρμενα, Ρίζαιο, Ιμέρα, Αργυρούπολη, Σάντα, Σαμψούντα, Σινώπη), σε άλλες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Κωνσταντινούπολη, Σμύρνη, Ερζιγκιάν, Παϊπούρτ, Ερζερούμ, Ρόδος), στη Ρωσική Αυτοκρατορία (Πότι, Κουταϊσι, Τιφλίδα, Τσάλκα, Μπακού, Κριμαία, Κουταούτα, Τουαψέ, Κριμσκ, Ανάπα, Αικατερινοντάρ, Κερτς, Ροστόβ επί του Ντον, Ταϊγάνιο-Ταγκανρόκ, Οδησσό, Γιάλτα, Καρς), στην υπόλοιπη διασπορά (Βουκουρέστι, Βραϊλα, Αλεξάνδρεια, Μασσαλία, Λονδίνο, Παρίσι).

Tμήματα του περιοδικού υπάρχουν και στο αρχείο της Επιτροπής Ποντιακών μελετών (ΕΠΜ). Όμως στο αρχείο του Γιάννη Μεγαλόπουλου υπάρχει η μοναδική πλήρης σειρά του σημαντικού αυτού περιοδικού.

Μικρή φόρμα με μεγάλες συνέπειες

Τασούλα Τσιλιμένη, Το κουμπί και άλλες ιστορίες, Διηγήματα, Καστανιώτης 2017.

του Αντώνη Κάλφα

Στο συμπαθητικό αφιέρωμα του περιοδικού «Νέα Εστία» (τ. 1874, Σεπτέμβριος 2017) αφιερώνονται 60 περίπου σελίδες για τη «μικρή και μεγάλη φόρμα στη λογοτεχνία». Εκεί, ο Ηλίας Μαγκλίνης (ξανα)φέρνει στη συζήτηση την παλιά μεταφορά (ερημοκλήσι ή καθεδρικός), όπου ταπεινή εκκλησία είναι το διήγημα και καθεδρικός το σύγχρονο, πολυφωνικό μυθιστόρημα. Ακολούθως επιχειρεί να τονίσει το μεγαλείο της μικρής φόρμας, αναδεικνύοντας το πιο γνωστό, σύντομο διήγημα που γράφτηκε ποτέ (αποδίδεται στον Χέμινγουέι) και το οποίο απαρτίζεται από έξι μόνο λέξεις: «Προς πώληση: μωρουδιακά παπούτσια, αφόρετα» (For sale: baby shoes, never worn). «Πράγματι, η δύναμη του υπαινιγμού είναι σχεδόν σοκαριστική: παπουτσάκια μωρού που πωλούνται αφόρετα—και ως εικόνα και μόνον είναι έμπλεη απουσίας, ή –ακόμα χειρότερα—απώλειας. Τα παπουτσάκια προορίζονταν για ένα βρέφος που δεν ήρθε ποτέ τελικώς (απουσία) ή ανήκαν σε ένα βρέφος που δεν πρόφτασε καν να τα φορέσει (απώλεια;) Η αγγελία που αποδίδεται στον Χέμινγουέι είναι μια ημιτελής ιστορία που όμως στοιχειώνει τον αναγνώστη με την αφηγηματική της πληρότητα» (σ. 510). Διαβάστε περισσότερα: Μικρή φόρμα με μεγάλες συνέπειες

Περισσότερα Άρθρα...

  1. Ιστορικά του Αιγινίου: Παιδευτικός άθλος, η πρώτη ελπιδοφόρα και κατατοπιστική εργασία για την πόλη και την περιοχή της
  2. Η Κατερίνη και η Πιερία μέσα από τρία σπουδαία συνέδρια της δεκαετίας του 1990
  3. Η ολοκληρωμένη πρόταση του ιστορικού τέχνης Νίκου Γραίκου για ένα Μουσείο Ιστορίας της Κατερίνης
  4. Τοπικές κοινωνίες και πολιτισμός
  5. Το ανεπούλωτο τραύμα της προσφυγικής μνήμης και ο κατορθωμένος έρωτας
  6. Να υπερασπιστούμε το δημόσιο σχολείο
  7. Αρετή Γκανίδου: Χαράζει ο άλλος μου εαυτός ή η ποίηση ως πεδίο μάχης
  8. Η Κατερίνη του (θεατρικού) πολιτισμού είναι εδώ: «Ελένη ή Σούλα» της Δέσποινας Καλαϊτζίδου
  9. Δεύτερο Συμπόσιο Λογοτεχνίας: Με δύναμη από την Κοζάνη
  10. Ποιήματα που κάνουν τη ζωή μας αξιοβίωτη: ποίηση και ποιητική της Γεωργίας Τριανταφυλλίδου
  11. Η παρουσία της Κατερίνης στο δεύτερο Συμπόσιο Λογοτεχνίας της Κοζάνης
  12. Η Κατερίνη του 1951: οικονομία, κοινωνία και πολιτισμός δύο χρόνια μετά το τέλος του οδυνηρού εμφυλίου
  13. Εννέα αποτυπώσεις μιας ιστορικής φωτογραφίας του 1962 (αρχείο Σπύρου Τσιλιγκιρίδη)
  14. Η σύγχρονη λογοτεχνική σκηνή των Τρικάλων: 11+1 συγγραφείς
  15. Η μικρή Κατερίνη του 1850: 200 οικίες, περίφημοι καρποί και εκάστην Δευτέραν παζάρι
  16. Λαϊκός λόγος, αρχαία παράδοση και σύγχρονο θέατρο
  17. Η πανοραμική Κατερίνη του 1963 με τον φακό του Σάββα Τσιλιγγιρίδη
  18. Ο πλάτανος του συντριβανίου
  19. 45 χρόνια από την ίδρυση του Φεστιβάλ Ολύμπου (1972-2017)
  20. ΕΔΑ, Λαμπράκηδες και Μίκης Θεοδωράκης στην Κατερίνη του 1964
  21. Η ειδυλλιακή (κάποτε) Παραλία Κατερίνης σε τρεις αποτυπώσεις
  22. Η Κατερίνη του 1873
Bookmaker with best odds http://wbetting.co.uk review site.