Menu

Το ανεπούλωτο τραύμα της προσφυγικής μνήμης και ο κατορθωμένος έρωτας

 

του Αντώνη Κάλφα

Κλείσε μέσα στην ψυχή σου την Ελλάδα [ή άλλο πράγμα], και θα αισθανθείς μέσα σου να λαχταρίζει κάθε είδος μεγαλείου.
[Στοχασμός του ποιητή. Προλεγόμενα Ιάκωβου Πολυλά], XI. Ποιήματα. Ίκαρος, 1961].
 
Το έθνος πρέπει να μάθει να θεωρεί εθνικόν ό,τι είναι Αληθές.
[Στοχασμός του ποιητή. Προλεγόμενα Ιάκωβου Πολυλά], XVI. Ποιήματα. Ίκαρος, 1961. 39.

Η ιστορία μας ξεκινά τον Μάιο του 1918, όταν ο Μανώλης, 18 ετών, από τον Κάτω Αγιάννη Πιερίας, επιθυμεί να πάει εθελοντής στη μικρασιατική εκστρατεία. Ο Μανώλης στη Σμύρνη ερωτεύεται την Παρή, εντυπωσιάζεται από την ομορφιά της αλλά και από τον τρόπο ζωής (εδώ η συγγραφέας μας δίνει μια ωραία εικόνα του αστικού σμυρναίικου σπιτιού, της επίπλωσης, της διακόσμησης, του μορφωτικού της επιπέδου (δερματόδετα βιβλία με χρυσά δεσίματα (σ. 57). Παρακολουθούμε όλη την ερωτευμένη ιστορία του αλλά και τις κατοπινές περιπέτειες μέχρι τον οδυνηρό θάνατό του στη μάχη. Μια άλλη παράλληλη ιστορία που μας περιγράφεται στο «Τραύμα» είναι η συγκινητική συνάντηση οπόταν ο κρυπτοχριστιανός Στέλιος σώζει την ρωμιά Χρυσή και φεύγει στο βουνό για να συναντήσει τον καπετάνιο Ευκλείδη Κουρτίδη. Αυτοί, ευτυχώς, έχουν αίσιο τέλος και επιστρέφουν μετά από αγώνες και στην Ελλάδα. Πρόκειται δηλαδή για ένα ιστορικό μυθιστόρημα στο οποίο συνυφαίνονται με λεπτότητα και καλή γνώση της εποχής και οι ερωτικές τύχες ορισμένων νέων της εποχής.

Η Φάνυ Κουντουριανού έχει μελετήσει καλά την περίοδο που εξετάζει: γνωρίζει την ευρωπαϊκή ιστορία  (α΄ παγκόσμιος, συνθήκη των Σεβρών του 1920, οι κινήσεις της ελληνικής πλευράς, η στάση των συμμάχων πριν και μετά την άνοδο του Κωνσταντίνου στο θρόνο). Γνωρίζει τη στάση των κεμαλικών, τις πρώτες απόπειρες δίωξης των Ελλήνων από τον Κεμάλ, τη συστηματική γενοκτονία από το 1916 και μετά.

Η Κουντουριανού επίσης μας μιλά με γλαφυρότητα και πειστικότητα ιστορικού γύρω από το ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου έγινε ο μετασχηματισμός στην καθ’  ημάς Ανατολή που κορυφώθηκε με τη Μικρασιατική Καταστροφή. Αναζητούνται οι κοινωνικές αιτίες και αντιθέσεις εντός της οθωμανικής κοινωνίας, οι οποίες επιλύθηκαν με έναν ιδιαιτέρως αιματηρό τρόπο, καθώς και οι αντιθέσεις εντός του ελληνικού κόσμου που οδήγησαν στη διαμόρφωση ανορθολογικών πολιτικών και στην εν τέλει υπονόμευση των δικαιωμάτων των μη μουσουλμανικών λαών της Ανατολής. Ακόμα στο μυθιστόρημα γίνεται λόγος και παρουσιάζονται τα ιστορικά γεγονότα που εκκινούν με τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, την εκστρατεία της Καλλίπολης και τη ελλαδική στάση. Παρουσιάζονται επίσης κάποιες χαρακτηριστικές περιπτώσεις από τις  Γενοκτονίες, που άρχισε να πραγματοποιεί συστηματικά ο τουρκικός εθνικισμός, καθώς και η Μικρασιατική Εκστρατεία και καταστροφή (ανάμεσά τους τα γεγονότα στον Πόντο, η καθημερινή στρατιωτική ζωή, η εθνοκάθαρση).

Η συγγραφέας αναφέρεται στις ευθύνες όλων των πολιτικών δυνάμεων εκείνης της εποχής, που ενεπλάκησαν στη διαχείριση της μικρασιατικής πρόκλησης, είτε από θέση εξουσίας είτε από θέση αντιπολίτευσης (βασιλοφρόνων και βενιζελικών).

(Για όποιον αναζητά μια αυτόφωτη και καλά δουλεμένη εποπτική εικόνα της εποχής χρησιμότατο είναι το βιβλίο που έγραψε ο Βλάσης Αγτζίδης με τίτλο «Μικρά Ασία» και υπότιτλο «Ένας οδυνηρός μετασχηματισμός 1908-1923», εκδόσεις Παπαδόπουλος, Αθήνα 2015). Στο χορταστικό βιβλίο του Βλάση Αγτζίδη, έναν τόμο 333 σελίδων, ο αναγνώστης, ακόμα και ο εντελώς απληροφόρητος, μπορεί να ανατρέξει και να βρει στοιχεία και σύντομες, ουσιαστικές συνεισφορές σε πληθώρα ζητημάτων).

 Ο παντογνώστης αφηγητής είναι αυτός που δεξιώνεται τον αναγνώστη. Ρεαλιστική εξιστόρηση, έμφαση στον ακριβή λόγο αλλά και δείγματα κάποιας μεταϊστορικής γνώσης (όταν χαρακτηρίζεται π.χ. η γενοκτονία ως «Άουσβιτς εν ροή») και πολλές αναδρομές στην αφήγηση είναι τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν πιο ενδιαφέρουσα την απόλαυση της ιστορίας (στο κεφ. 1 είμαστε στο 1918, στο 2. στα 1915, στο 3. στα 1914 κλπ). Ακόμα, διακρίνουμε τεχνικές επιβράδυνσης όπως η ωραία ιστορία του Νεόφυτου που σώζεται χάρη στις μουσικές του ικανότητες (σ. 47-48) ή όταν παρουσιάζεται σε θερμό λόγο η προσωπικότητα και το ήθος του παπά-Θανάση (σ. 50). Παράλληλα, η χρήση πολλών τουρκικών λέξεων: σεφέρ μπερλίκ (γενική επιστράτευση), αμελέ ταμπουρού, τζανταρμαρία, στρατιωτική ειδική ορολογία προσδίδουν την απαραίτητη αληθοφάνεια προκειμένου η ιστορία να μετατραπεί σε γόνιμο πεδίο ανταπόκρισης των αναγνωστικών μας ικανοτήτων.

Στο γλωσσικό, υφολογικό επίπεδο ορισμένοι επιθετικοί προσδιορισμοί ή/και μεταφορές προσδίδουν χάρη και κύρος στο προσδιοριζόμενο ουσιαστικό (Ευδαίμων Σμύρνη, αστράνασσα κεχριμπαρένια σελήνη, πάνστιλβη σελήνη, μελανόστιλπνη νύκτα, ανέτελλε ο ήλιος παμφαής, ο νεαρός οδηγός του Μανώλη «που είχε μυαλό ακατοίκητο», πυρίδρομος ήλιος). Και βέβαια αυτές οι γλωσσικές επιλογές δικαιολογούνται απολύτως αφού ο τόπος και τα τοπία είναι οι χαμένες για πάντα περιοχές του ανθηρού κάποτε ελληνικού μικρασιατικού ελληνισμού (Σάντα, Κρώμνη, Σμύρνη, Τραπεζούντα, Αμισός κλπ.)

Τρία είναι τα βασικά θέματα που απασχόλησαν σε αυτό το μυθιστόρημα την συγγραφέα: ο πόλεμος (η μικρασιατική εκστρατεία), ο έρωτας και το τραύμα της μνήμης. Εννοείται πως σε όλα αυτά διακρίνεται και μια θρησκευτική, ορθόδοξη διάθεση η οποία δένει τους αρμούς της αφήγησης σε μια ενοραματικότερη θέαση των ανθρωπίνων.

Τα δεινά του πολέμου όπως ξέρουμε αλλάζουν τους ανθρώπους, τους κάνουν σκληρούς, ενσταλάζουν το μίσος στη θέση της παλαιάς φιλίας (προπαγάνδα των Νεότουρκων, σ. 53). Παράλληλα, δεν λείπει από τον λόγο της Κουντουριανού και η φιλαλληλία, η επισήμανση για παράδειγμα της φιλίας και της ανοχής που επιδεικνύουν κάποιοι Τούρκοι απέναντι στους Έλληνες (σ. 54) ή, άλλοτε,  επικρίνονται οι βάρβαρες διώξεις ελλήνων οπλιτών της Μικρασίας «που διέπραξαν με ασπλαχνιά υπερβάσεις και ασχημίες, βιασμούς και λεηλασίες και φόνους και σφαγές Τούρκων» (σ. 59). Ο Κεμάλ εμφανίζεται ως άνδρας με ηγετικά προσόντα και όμορφος (σ. 62), βλέπουμε πώς νιώθει την ιστορία και η άλλη πλευρά (σ. 63)

Μια τέτοια προσέγγιση μας φέρνει πιο κοντά στη σύγχρονη ιστορική αντίληψη. Τι ακριβώς υποστηρίζει ο Αγτζίδης και ποια είναι η άποψή του για την ιστοριογραφική συμπεριφορά τόσο της δεξιάς όσο και της αριστεράς; «Σε αντίθεση με την παραδοσιακή άποψη,    δεξιών και αριστερών ιστορικών, εγώ υποστηρίζω ότι η εξόντωση των μη μουσουλμανικών κοινοτήτων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας υπήρξε αποτέλεσμα εσωτερικών δυναμικών της οθωμανικής κοινωνίας και όχι αποτέλεσμα του ελληνοτουρκικού πολέμου. Δηλαδή ότι η Γενοκτονία των ελληνικών οθωμανικών πληθυσμών στη Μικρά Ασία (Πόντος, Ιωνία, Βιθυνία, κ.ά.) και στην Ανατολική Θράκη θα συνέβαινε ανεξαρτήτως της ύπαρξης ή μη της Ελλάδας».

Το πεδίο ερμηνείας— υποστηρίζει με το σύνολο του έργου του και των πειστικών, διεξοδικών μελετών του ο Βλάσης Αγτζίδης— «βρίσκεται καθαρά εντός της οθωμανικής πολιτικής. Σχετίζεται με τη μεγάλη σύγκρουση των προνεωτερικών φεουδαρχικών και γραφειοκρατικών στρωμάτων που εξέφρασαν οι Νεότουρκοι ακροδεξιοί,  με την προοδευτική αστική τάξη των ραγιάδων που πίστευε σε ένα δημοκρατικό μετασχηματισμό του κοινού οθωμανικού σπιτιού».

Ιδιαίτερη ομορφιά προσδίδει στο βιβλίο και οι αναφορές στον έρωτα. Οι σελίδες 57-59 περιγράφουν με ψυχολογική ακρίβεια την εμπειρία του έρωτα ανάμεσα σε δύο ανθρώπους και μάλιστα με μια τέτοια διάσταση φιλοσοφημένη που μοιάζει να παντρεύει την θρησκευτική, ορθόδοξη εμπειρία με την σύγχρονη ποιμαντική ψυχολογία.

Γράφει για παράδειγμα ο π. Φιλόθεος Φάρος στο βιβλίο του «Έρωτος φύσις» (πρώτη έκδοση 1990, 22 εκδόσεις μέχρι το 2015, πάντα στις εκδόσεις Αρμός): «Η πραγματική αποδοχή του γεγονότος της δημιουργίας, απαιτεί μία θετική στάση απέναντι στο ανθρώπινο σώμα και όλα του τα μέλη και τις λειτουργίες. Κάθε άποψη που θέλει να τραβήξη διαχωριστικές γραμμές μεταξύ σώματος και ψυχής, σάρκας και πνεύματος, που εκλαμβάνει τα μεν ως κακά και τα δε ως καλά, πρέπει να απορριφθή ως διαστροφή της γνησίας χριστιανικής παραδόσεως. Στη βιβλική ανθρωπολογία, ο άνθρωπος είναι πάντοτε μία ψυχοσωματική ενότητα, η σάρκα και το πνεύμα είναι αδιαχώριστα συνδεδεμένα μεταξύ τους» (σ. 235). Και ολοκληρώνει ο ψυχοθεραπευτής και ανοιχτόμυαλος θεολόγος Φιλόθεος Φάρος την καλογραμμένη μελέτη του γράφοντας στην προτελευταία σελίδα του βιβλίου του: «Τέλος, ο έρως είναι μια διαδικασία που για τον άνθρωπο αρχίζει στη γη, για να φθάση στον ουρανό. Γιατί ο έρως του Θεού είναι ο τελικός του στόχος· αλλά εκείνος που λέει ότι ένοιωσε το πάθος του όντως έρωτος, για το Θεό, χωρίς να το νιώση για τον άνθρωπο, κατά τη σαφή μαρτυρία του ηγαπημένου μαθητή του Κυρίου, είναι τουλάχιστον ψεύτης (σ. 237).

Τον συγγραφικό δρόμο της μυθιστορηματικής γραφής η οποία βρίσκεται σε συνεχή εγρήγορση και συναντίληψη  με τις παραδεδομένες κοινωνικές και θρησκευτικές αξίες είχα επισημάνει ήδη από το 1999, στην τοτινή κριτική μου για το πρώτο βιβλίο της Φάνυς Κουντουριανού: «Μια θεολογική ανάγνωση του μυθιστορήματος θα εστίαζε την προσοχή της στις συνεχείς επικλήσεις και αναφορές, στις αλλεπάλληλες μεταφορές και εικόνες που χρησιμοποιούνται («Δυστυχώς για ‘κείνον οι ουρανοί δεν θα του χαμογελούσαν για πολύ», σ. 28, «Η αγάπη Του» κλπ). Θα επέμενε ακόμη στο λυτρωτικό ρόλο της πίστης, στην ύπαρξη της Εκκλησίας ως νομιμοποιητικού παράγοντα της ανθρώπινης ζωής (βιβλιοπαρουσίαση στην Κατερίνη, 21-12-99, για το βιβλίο ...Ίδε παρρησία λαλεί...Μυθιστόρημα, Εκδόσεις Αρμός, Αθήνα 1999)».

Έντεκα χρόνια αργότερα, είχα επισημάνει κάτι που αποτελεί βασικό προσόν της συγγραφέως και στο παρόν μυθιστόρημα: «Οφείλω ευθύς εξαρχής να επισημάνω πόσο σπουδαίο είναι να επιστρέφει κανείς στους δρόμους της παράδοσης όχι για να υποδείξει με υψωμένο δάχτυλο, δηλαδή δασκαλίστικα, το πόσο σπουδαίο υπήρξε το παρελθόν μας αλλά για να μεταφέρει εκδοχές του βίου, της συλλογικής μας ύπαρξης αλλιώς φωτισμένες, έτσι ώστε η αναπόληση του παρελθόντος να μετατραπεί σε μάθημα ανασυγκρότησης αξιών, συμπεριφορών, ελπίδων και ατομικών δρόμων—πέρα από τα στερεότυπα, τις αγκυλώσεις και τις έτοιμες θεωρήσεις του παρελθόντος. (Φάνυ Κουντουριανού-Μανωλοπούλου, Η διαίσθηση, Μυθιστόρημα, Εκδόσεις Ηλία Επιφανίου, Λευκωσία 2010)».

Εν κατακλείδι, πρόκειται για ένα σοβαρό, καλογραμμένο, πλούσια τεκμηριωμένο βιβλίο, το οποίο μελετά με πάθος και αναλυτικό συλλογισμό ένα κομμάτι σύγχρονης, δικής μας ιστορίας—αυτής του μικρασιατικού και προσφυγικού ελληνισμού και μάλιστα με ήρωα από τα μέρη της Κατερίνης.  Η Φάνυ Κουντουριανού δίνει έντιμα και με επιτυχία αυτόν τον αέναο αγώνα κάθε σοβαρού συγγραφέα και επαρκούς λογοτέχνη. Πράγμα ιδιαίτερα δύσκολο στην περίπτωσή της, γιατί το υλικό που πραγματεύεται ματώνει και η λέξη τραύμα είναι εντελώς κυριολεκτική με μια σωματικότητα που συγκλονίζει ακόμα και σήμερα, 95 χρόνια μετά.

Bookmaker with best odds http://wbetting.co.uk review site.