Menu

«Εμείς» και οι «Άλλοι» στα Μ.Μ.Ε.

Γράφει ο Νικηφόρος Γκόλτσιος - Δημοσιογράφος – Μέλος ΕΣΗΕΜΘ 

Διαχρονικά στην ιστορία του ανθρώπου αποτυπώνεται η διαλεκτική σχέση μεταξύ ταυτότητας και ετερότητας, μεταξύ οτιδήποτε αποκλείεται από το Εγώ και εντάσσεται στην έννοια του Διαφορετικού, του Έτερου. Ως ταυτότητα, μπορεί να θεωρηθεί το φυσικό και απλό συναίσθημα που έχει κανείς ότι ανήκει σε ένα «εμείς», ένα αναγκαίο μέσο για την ενδυνάμωση κάθε ομάδας που κινητοποιείται ενάντια σε ένα «αυτοί», καθώς υπάρχει μία ισχυρή έλξη του πολίτη στην εμπειρική αίσθηση της οικειότητας, της ασφάλειας που είναι θεμελιωμένες στις «φαντασιακές οντότητες» της «πατρίδας» και του «ανήκειν».

Γενικότερα η έννοια της ετερότητας, του «άλλου», η οποία αναδύεται μέσα από την συγκρότηση ταυτότητας, εμπεριέχει ατομικές, κοινωνικές, πολιτισμικές διαφορές που ξεφεύγουν από τις «φυσιολογικές», τις διαφορές δηλαδή που ορίζουν αρνητικά την έννοια της ταυτότητας. 

Στο πλαίσιο του σύγχρονου πολιτικού και πολιτισμικού γίγνεσθαι, η εικόνα του άλλου διαμορφώνεται κυρίως από τα μέσα ενημέρωσης, των οποίων ο ρόλος στην διαδικασία κατασκευής ταυτότητας και ετερότητας θεωρείται καταλυτικός. Η απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι» δίδεται ολοένα και περισσότερο από τα περιεχόμενα και την τεχνική δομή ή αλλιώς την «γραμματική» των Μ.Μ.Ε.», ενώ «η εικόνα του Άλλου», όπως προκύπτει από τα Μέσα, επικαθορίζει  τις στάσεις της ευρύτερης κοινωνίας. Εν μέσω μάλιστα της κρίσης που μαστίζει την παγκόσμια οικονομία με τα ισχυρότερα κράτη να ανοίγουν ή να κλείνουν τις αγορές προκειμένου να βελτιώσουν τις θέσεις ισχύος τους έναντι πιο αδύναμων κρατών, (Cohn 2009:107; Held & McGrew 2004:92) καλλιεργείται - στα Μέσα των λιγότερο ισχυρών κρατών - έντονος λόγος που οδηγεί στην ανάπτυξη διακρίσεων και στερεοτύπων,  ετερότητας ως προς τον άλλο, τον ξένο, τον ισχυρό, στην ενδυνάμωση της κουλτούρας του φόβου γι’ αυτόν, με την έννοια ότι τα Μέσα εστιάζουν όχι τόσο στα κοινά που έχουν διαφορετικοί πολιτισμοί και κοινωνίες, όσο στις διαφορές τους. 

Αυτές οι εξελίξεις μπορούν να τροφοδοτήσουν με συγκεκριμένες οπτικές τον εθνοκεντρισμό των Μέσων, ο οποίος επικεντρώνεται στην έννοια της ενδοομάδας (ingroup), η οποία αποτελείται από άτομα αλληλέγγυα μεταξύ τους και ορίζεται σε αντιδιαστολή με τους «ξένους», «τους άλλους», τα μέλη δηλαδή της έξω - ομάδας (outgroup).

 Με όρους πολιτιστικής ταυτότητας, ο εθνοκεντρισμός συνίσταται στην αξιολόγηση των άλλων πολιτισμών με βάση τον πολιτισμό του κρίνοντος, ενώ προσδιορίζει την οπτική η οποία θέτει την ομάδα στην οποία ανήκει κάποιος, στο κέντρο των πάντων και την αξιολόγηση όλων των άλλων με βάση αυτή την ομάδα (Σαμαράς 2007:3; Giddens 2002: 76). 

Στο πεδίο αυτό, ο εθνοκεντρισμός λειτουργεί ως μια μορφή στρέβλωσης και μεροληψίας στην κατασκευή της ειδησεογραφίας, καθώς παραγόμενος από την εθνική ταυτότητα οδηγεί τα μέσα επικοινωνίας τα οποία στοχεύουν σε εθνικά ακροατήρια, να παραμένουν προσκολλημένα – σε ό,τι αφορά τη διαδικασία της διαμεσολάβησης του μηνύματος – σε εθνικές οπτικές. Άρα, όταν γίνεται η επιλογή μίας είδησης, τότε αυτή η διαδικασία αποκλείει ή περιθωριοποιεί την κάποιων άλλων γεγονότων, παραγόντων, δρώντων και τα τεκταινόμενα παρουσιάζονται έτσι, ώστε να συμβαδίζουν με την ταυτότητα και τα πιστεύω του έθνους.

 Σε μια ταυτότητα εμπεριέχονται πολλά και αντιθετικά στοιχεία. Η Ευρωπαϊκή Ένωση ιδίως στην εποχή της οικονομικής κρίσης,  καθίσταται χώρος διεύρυνσης των συμφερόντων των δυνατών και μεγάλων πληθυσμιακά ευρωπαϊκών κρατών έναντι των αδύναμων και μικρών, όπως π.χ. η Κύπρος, οι οποίες αδυνατούν να παρέμβουν στις εξελίξεις. Ειδικά σε ό,τι αφορά την Κύπρο, το Κυπριακό ζήτημα (ως πρόβλημα κατοχής), καθόρισε και εν πολλοίς εξακολουθεί να καθορίζει όχι μόνο την πολιτική ζωή, αλλά και τη δημοσιογραφική παραγωγή στη νήσο, σε τέτοιο βαθμό ώστε η σχέση αυτή να χαρακτηρίζεται «υπαρξιακή» και να τροφοδοτεί την εθνική ταυτότητα και τον εθνοκεντρισμό των Μ.Μ.Ε. 

Υπό το πρίσμα των παραπάνω προσεγγίσεων, στην ενότητα που ακολουθεί μέσω της εμπειρικής ανάλυσης διερευνώνται ως μελέτη περίπτωσης οι εφημερίδες «ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ»  και «ΧΑΡΑΥΓΗ», με αντικείμενο την οικονομική κρίση στην Κύπρο. Πιο συγκεκριμένα, επιλέγονται ενδεικτικά δημοσιεύματα των συγκεκριμένων εφημερίδων κατά το χρονικό διάστημα 31 Μαρτίου έως 29 Απριλίου 2014. Κριτήρια επιλογής των εφημερίδων αποτέλεσαν η μακροχρόνια παρουσία τους στον Κυπριακό τύπο, ο διαφορετικός ιδεολογικός τους προσανατολισμός και η δυνατότητα πρόσβασης που παρέχεται στο ηλεκτρονικό αρχείο των εκδόσεών τους.

 Ειδικότερα, με την παράλληλη συνδρομή της μεροληψίας διά της επιλογής ερμηνευτικού πλαισίου, όπου η εστίαση γίνεται σε μία και όχι σε μία άλλη πλευρά της ειδησεογραφίας, τίθενται προς διερεύνηση οι εξής υποθέσεις εργασίας: 

Υ.Ε.1: Τα κύρια αντιθετικά δίπολα μέσω των οποίων καταγράφεται η δόμηση ταυτότητας και ετερότητας θα είναι ανάμεσα στην Κύπρο ως κρατική οντότητα ή ως έκφραση της συλλογικής ταυτότητας των Κυπρίων και σε εξωχώριους πολιτικούς δρώντες.

Υ.Ε. 2: Η ταυτότητα και η ετερότητα ορίζεται με βάση το εγχώριο πολιτικό σύστημα. Η έσω-ομάδα και η έξω ομάδα συγκροτούνται από διακριτές ομάδες δραστών του πολιτικού συστήματος.

 

«Εμείς» και οι «Άλλοι» στην οικονομική κρίση της Κύπρου

 

Στην εφημερίδα «Φιλελεύθερος» όχι με έκδηλο, αλλά με λανθάνοντα τρόπο που απορρέει από τα ερωτήματα που τίθενται στη διάρκεια συνέντευξης προς τον Ζαν Κλοντ Γιούνγκερ, υποψήφιο του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος για την προεδρία της Κομισιόν: «[…] το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ε.Ε. είναι οι εθνικές προτεραιότητες των κρατών μελών […]  θα τολμήσετε να τα βάλετε με τα κράτη – μέλη π.χ. με την Άνγκελα Μέρκελ;» ή πιο πάνω «Έχετε κάποιες ιδέες για στήριξη «των φτωχών του νότου»[…] γιατί οι αριθμοί φαίνονται να ευημερούν, σύμφωνα με την Τρόικα, αλλά η ανεργία καλπάζει, η ύφεση θα συνεχίσει […];» γίνεται μια προσπάθεια επηρεασμού και διαμόρφωσης της κοινής γνώμης σε ό,τι αφορά τη δημιουργία της αίσθησης του «Εμείς» οι Κύπριοι (ενδοομάδα ) σε αντιδιαστολή με τους «Άλλους» την Ε.Ε., την Τρόικα, τη Μέρκελ (μέλη της έξω ομάδας). 

Τις αιτίες της κρίσης, όμως, μία ανεξάρτητη, ακομμάτιστη εφημερίδα όπως ο «Φιλελεύθερος» δεν τις εντοπίζει μόνο εκτός Κύπρου, στους ξένους, στους «εχθρούς» της πατρίδας, αλλά και εντός του νησιού, καθώς υπερτονίζοντας τις δηλώσεις Γιούνγκερ για την προσφυγή της κυβέρνησης Χριστόφια στο Eurogroup για οικονομική στήριξη: «[…] εάν η προηγούμενη κυβέρνηση είχε δράσει έγκαιρα, τότε η Κύπρος θα βρισκόταν σε πολύ διαφορετική θέση και διαφορετικές λύσεις θα είχαν δοθεί» εστιάζει στα λάθη και τις παραλείψεις της τότε πολιτικής ηγεσίας. 

Ο αντίλογος σε αυτή τη θεώρηση έρχεται από τη δεδηλωμένη στρατευμένη στο πλευρό του ΑΚΕΛ εφημερίδα «Χαραυγή», η οποία φιλοξενεί σε περίοπτη θέση τη δήλωση – απάντηση Χριστόφια, ο οποίος επιρρίπτει ευθύνες για το μνημόνιο στους «Άλλους» - μέλη  της έξω - ομάδας. «[…] στις νεοφιλελεύθερες δυνάμεις της Ευρώπης, τον ίδιο τον κ. Γιούνγκερ, ο οποίος λειτουργώντας κάτω από την επίδραση της κ. Μέρκελ και των Γερμανών δεν βοήθησε την Κύπρο […]». 

Στο ίδιο μοτίβο η «Χαραυγή» δίνει έμφαση σε δηλώσεις του Γ.Γ. του ΑΚΕΛ Α. Κυπριανού, οι οποίες διατυπώνονται σε χώρο συσσιτίου για φτωχούς και επικεντρώνονται στην προβολή της άποψης ότι: «[…] τα προβλήματα φτώχειας – ανισότητας, έλλειψης βασικών ειδών διατροφής είναι απόρροια των προσταγών της Τρόικας, των κυρίαρχων κύκλων της Ε.Ε. Παράλληλα, δεν παραλείπει σε άλλο ρεπορτάζ να εστιάσει στη δόμηση εθνοκεντρισμού με βάση την εθνική ταυτότητα των Κυπρίων ερμηνεύοντας ως εξής δηλώσεις του προέδρου του Γιούρογκρουπ  Γερούν Ντάισελμπουργκ: «[…] για όλα φταίνε οι Κύπριοι και τιμωρήθηκαν γιατί τους  άξιζε». Στο ίδιο ρεπορτάζ καλλιεργείται και η κουλτούρα του φόβου για τον «Άλλο», καθώς, ενώ αναδεικνύεται σε τίτλο ότι: «Ο Ντάισελμπουργκ μας προετοιμάζει για τα χειρότερα», περνάει στα ψιλά η αναφορά του «περί προοπτικής της κυπριακής οικονομίας, η οποία είναι δυναμική και ευέλικτη». 

Περισσότερο πλουραλιστικός σε ό,τι αφορά την αρθρογραφία του, ο «Φιλελεύθερος» φιλοξενεί κείμενα από όλο σχεδόν το πολιτικό φάσμα. Χαρακτηριστικό είναι το βήμα που δίνει στην συνεργασία εν όψει Ευρωεκλογών των Κ.Σ.  ΕΔΕΚ – Οικολόγων που και εδώ είναι «τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε. που διεύρυναν το χάσμα του πλούσιου Βορρά και του φτωχού Νότου και έδειξαν τυφλή εμπιστοσύνη στην οικονομική διακυβέρνηση από τις ασύδοτες αγορές».

 Από τις σελίδες της συγκεκριμένης εφημερίδας δεν απουσιάζει όμως και η λαϊκή βούληση, η οποία αποτυπώνεται με απτά στοιχεία μίας έρευνας του ΡΙΚ, σύμφωνα με την οποία «το 55% των πολιτών της Κύπρου – μετά την οικονομική κρίση – είναι καχύποπτοι απέναντι στην Ε.Ε. και τους θεσμούς της».

Κοινή όμως είναι η στάση και η πλαισίωση των δύο εφημερίδων όταν πρόκειται για το εθνικό ζήτημα, το οποίο ταυτίζουν με την οικονομική κρίση και την έξοδο από αυτήν: «Είμαστε αποφασισμένοι να εργαστούμε σκληρά, να έχουμε ενότητα πολιτικών δυνάμεων και λαού για να αντιμετωπιστούν τα συσσωρευμένα προβλήματα που δημιούργησε η τουρκική εισβολή και η οικονομική κρίση» (Λευτέρης Χριστοφόρου - Πρόεδρος ΔΗΣΥ στον «Φιλελεύθερο») και: «Το λαϊκό κίνημα θα δώσει τη δική του απάντηση σε όσα τρομοκρατούν και αλυσοδένουν τον λαό μας: στην κατοχή, στην διαίρεση, στη λιτότητα και στα μνημόνια της φτωχοποίησης» (Άνδρος Κυπριανού-Γ.Γ. ΑΚΕΛ στη «Χαραυγή»). 

Συμπερασματικά, επιβεβαιώνεται ότι η αρνητική σχέση λόγω της οικονομικής κρίσης των υπό εξέταση εφημερίδων απέναντι στους (εξωχώριους πολιτικούς δρώντες) θεσμούς της Ε.Ε. και στην Γερμανία της Άνγκελα Μέρκελ τροφοδοτεί με οπτικές εθνοκεντρισμού τα συγκεκριμένα Μ.Μ.Ε., ενώ δεν επιβεβαιώνεται η δεύτερη υπόθεση εργασία 

Συμπεράσματα

 

Στη σύγχρονη κοινωνία, ο ρόλος των Μ.Μ.Ε. στην κατασκευή ταυτότητας και ετερότητας είναι καταλυτικός, καθώς διαμορφώνουν την εικόνα του «άλλου» και επικαθορίζουν τις στάσεις  της κοινωνίας απέναντί του.

Στην Ευρώπη της οικονομικής κρίσης και ειδικά στα πιο αδύναμα κράτη του Νότου, όπου η φτώχεια και οι ανισότητες είναι εντονότερες, αναπτύσσονται διακρίσεις, προκαταλήψεις και στερεότυπα απέναντι στους ισχυρούς του Βορρά, με αποτέλεσμα να τροφοδοτείται ο εθνοκεντρισμός των μέσων.

Ειδικά σε ό,τι αφορά τις υπό εξέταση κυπριακές εφημερίδες παρά το διαφορετικό ιδεολογικό τους προφίλ και οι δύο τροφοδοτούν την αρθογραφία τους με εκφάνσεις εθνοκεντρισμού απέναντι στους «άλλους» που προκάλεσαν την έντονη οικονομική κρίση στο νησί. Βέβαια, ο εθνοκεντρισμός στη δημοσιογραφική παραγωγή δεν ήταν άγνωστος στην Κύπρο, καθώς οι ιδιαιτερότητες του εθνικού ζητήματος τον θέτουν διαχρονικά στο επίκεντρο. 

Φιλελεύθερος: Έτος ίδρυσης 1955. Πρόκειται για την κυπριακή εφημερίδα με τη μεγαλύτερη κυκλοφορία, η οποία θεωρείται ανεξάρτητη και τομή για τα δημοσιογραφικά πράγματα του τόπου (Αλεξάνδρου χ.χ.:7.5.; Σοφοκλέους 1995: 247-248). 

Χαραυγή: Παγκύπρια πρωινή καθημερινή εφημερίδα με έτος ίδρυσης το 1956. Κατέχει σημαντική θέση στην ιστορία του αριστερού (κύριο όργανο έκφρασης του ΑΚΕΛ) και εργατικού κινήματος στην Κύπρο (βλ. σχετ. Αλεξάνδρου χ.χ.: 7.4.; Σοφοκλέους 1995: 339-340).

 

Απόσπασμα Μεταπτυχιακής Εργασίας στο τμήμα «Επικοινωνία και Νέα Δημοσιογραφία» του Α. Πανεπιστημίου Κύπρου.

 

 ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ  

Αναστασιάδου Μ. «Εικόνες Κρατών, Κρίση και Μ.Μ.Ε.», Σύγχρονη Έκφραση, 02-01-2014, http://synek.gr/society/society-news/society-universitas-scholarium/item/99-universitas-scholarium-eikones-kraton-krisi-kai-mme-tis-mersileias-anastasiadou (ημερομηνία πρόσβασης 25-04-2014).

Βρετός Σ. και Παπαγιαννίδης Α.Δ. (2013) (Επιμέλεια) Κοινωνία και Επικοινωνία/Δημοσιογραφία, Αθήνα: Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις.

Γεωργίου Μ. κ.α. (2007) «Ταυτότητα και ΜΜΕ στη σύγχρονη Ελλάδα, Επιμέλεια Μαρία Κοντοχρήστου, Πρόλογος Νίκος Δεμερτζής, Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Γιαλλουρίδης Χ. «Ξένος, Μέτοικος, Μετανάστης», Ελευθεροτυπία, 12-07-2009, http://www.enet.gr/?i=news.el.article&id=62810 (ημερομηνία πρόσβασης 22-04-2014).

Ιορδανίδου κ.α.«Η εικόνα της Κύπρου στο βρετανικό, ελλαδικό και τουρκικό Τύπο», Δημοσιογραφία – ColumbiaJournalismReview, 15-10-2013,http://www.cjr.press.cy/?p=818 (ημερομηνία πρόσβασης 21-04-2014).

Μανουράς Σ. (2010) «Η κατασκευή της έννοιας του Ξένου στον Πλάτωνα: ταυτότητα και ετερότητα στη δημοκρατική Αθήνα», http://phdtheses.ekt.gr/eadd/handle/10442/29501 (ημερομηνία πρόσβασης 22-04-2014).

Παπαθανασόπουλος Στ. (επιμ.) (2011). Τα μέσα επικοινωνίας στον 21ο αι. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

Σαμαράς Αθ.Ν. (2007) “Εθνοκεντρισμός και Ευρωκεντρισμός στις Αναπαραστάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης: Ζητήματα Πολιτικής Επικοινωνίας” στο Παπαθανασόπουλος Σ. (Επιμ.) Ανάλεκτα, Αθήνα: Ινστιτούτο Οπτικοακουστικών Μέσων (σελ.234-269).

Σοφοκλέους Αν. (1994). Οι πρώτες κυπριακές εφημερίδες και τα ανθρώπινα δικαιώματα των Ελλήνων της Κύπρου. Λευκωσία: Intercollege.

Σταύρου Ι. «Εμείς και οι άλλοι: η Ετερότητα στα κείμενα Επιστημονικής Φαντασίας», Πανεπιστήμιο Αθηνών ΚΡΙΤΙΚΗ/ΕΠΙΣΤΗΜΗ & ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ, 01/4/06, http://kritiki.hpdst.gr/sites/kritiki.hpdst.gr/files/articles/kritiki-4-06-21-stavrou.pdf (ημερομηνία πρόσβασης 19-04-2014).

Χατζησαββίδης Σ. «Η γλωσσική ετερότητα ως κύρος: η περίπτωση της χρήσης της αγγλοαμερικανικής στα νέα ελληνικά» (2000), http://users.auth.gr/sofronis/dimos/docs/65ar.htm (ημερομηνία πρόσβασης 02-02-2013).

Χρυσάνθου  Χρ. (2008). ΜΜE: Mάρτυρες και πρωταγωνιστές, Λευκωσία: Αρμίδα. 26-27, 81-89, 141-47.

Ψημμένος Α. (2004) Αναπαραστάσεις του Έθνους και της Ευρώπης από τα ΜΜΕ και τα Πολιτικά Κόμματα της Ελλάδας στο Κασιμάτη Κ. (Επιμ.) Εθνική και Ευρωπαϊκή Ταυτότητα, Αθήνα: Εκδ. Γκούντενμπεργκ, σελ.127-157.

CohnT. (2009) Διεθνής Πολιτική Οικονομία – Θεωρία & Πράξη, Gutenberg.

Curran J. (2005) "Tα μέσα και η δημοκρατία ο τρίτος δρόμος" στο ΜΜΕ και εξουσία. Αθήνα: Καστανιώτης

Giddens, A. (2002) Κοινωνιολογία. Αθήνα: Gutenberg. 49-66.

Held, D. & Mc Grew, A. (2004) Παγκοσμιοποίηση – Αντι-παγκοσμιοποίηση (μετ. Κατ. Κιτίδη), Αθήνα: Πολύτροπον, 17-96, 153-206.

Neveu Ε. (2010). Κοινωνιολογία των κοινωνικών κινημάτων. Αθήνα: Εκδόσεις Σαββάλας.

 

Ηλεκτρονικές Πηγές (Εφημερίδες «ΦΙΛΕΛΕΥΘΕΡΟΣ» & «ΧΑΡΑΥΓΗ» -Ημερομηνία πρόσβασης 27-04-2014)

 

http://www.philenews.com/el-gr/koinonia-anthropoi/443/196450/zan-klont-gioungker-nai-stin-protasi-gia-varosi

http://www.philenews.com/el-gr/eidiseis-politiki/39/194469/dimoskopisi-apogoitevmenoi-oi-polites-enopsei-evroeklogon

http://www.philenews.com/el-gr/f-me-apopsi-eponymes-gnomes/385/192434/gia-tin-evropi-pou-theloume

http://www.philenews.com/el-gr/eidiseis-politiki/39/194563/lchristoforou-i-ee-na-enischysei-oikonomika-tous-prosfyges-mas

http://www.haravgi.com.cy/site-article-50751-gr.php

http://www.haravgi.com.cy/site-article-52066-gr.php

http://www.haravgi.com.cy/site-article-51614-gr.php

http://www.haravgi.com.cy/site-article-51005-gr.php

  

 

 

Bookmaker with best odds http://wbetting.co.uk review site.