Menu

Η εκφορά του δημοσιογραφικού λόγου στα σύγχρονα μέσα ενημέρωσης

Το παράδειγμα της Αμφίπολης

Γράφει ο Νικηφόρος Γκόλτσιος

Δημοσιογράφος – μέλος της ΕΣΗΕΜΘ

Η διαφορετικότητα των μέσων ενημέρωσης και οι αλλαγές που επέφεραν οι νέες τεχνολογίες, κατέστησαν δυσδιάκριτα τα όρια ανάμεσα στην ανάγνωση και τη γραφή, ανάμεσα στην οπτική και ακουστική επικοινωνία. Οι εξελίξεις αυτές δεν μετέβαλαν τη βάση του δημοσιογραφικού λόγου, η οποία επικεντρώνεται στην παραγωγή, μετάδοση και σχολιασμό της είδησης. Είδηση είναι ό,τι επιλέγει να δημοσιεύσει ένας καλός συντάκτης, ο οποίος επικεντρώνεται στο φιλτράρισμα  των σημαντικών θεμάτων της ημέρας. Με την προσδοκία η είδηση να είναι ελκυστική, η επιλογή δίνει έμφαση στο «μπόλιασμα» της αξίας της, με ό,τι αρέσει στο κοινό.

Την ερμηνεία και την επιλογή οργάνωσης του δημοσιογραφικού υλικού διαμορφώνουν οι επίσημες πηγές ενημέρωσης, οι οποίες θεωρούνται αξιόπιστες, έχουν ειδησεογραφική αξία και προκύπτουν από τις δηλώσεις αξιωματούχων, εκπροσώπων αρχών κ.α. Η πρόσληψη και κατανόηση των γραμματικών και λεκτικών επιλογών του συντάκτη συνδέεται με την αποκωδικοποίηση γλωσσικών σχημάτων, όπως επιθετικών προσδιορισμών, μεταφορών κ.α. που σχολιάζουν, δραματοποιούν ή δίνουν έμφαση σε μία είδηση.

Το στοίχημα για τον δημοσιογράφο είναι ήδη από το lede να πείσει για το ενδιαφέρον της είδησης. Στην έντυπη δημοσιογραφία και στο διαδίκτυο, η εισαγωγή θεωρείται  σημαντικό στοιχείο, ενώ στην τηλεόραση συμβαίνει κάτι ανάλογο, χωρίς όμως αυτό να είναι καθοριστικό, καθώς οι ειδήσεις συνοδεύονται με εικόνες.

Πολλά έντυπα φροντίζουν να εγείρουν το ενδιαφέρον ήδη από τον τίτλο προβάλλοντας π.χ. το αξιοπερίεργο της ενέργειας του υποκειμένου μέσω της χρήσης μεταφορικών, εμβληματικών, συνθηματικών λέξεων ή φράσεων. Ανάλογους τίτλους - κράχτες χρησιμοποιούν και οι τηλεοπτικές ειδήσεις, ενδεχομένως γιατί θεωρούν ότι τα μηνύματα που εκπέμπουν είναι ανεπαρκή χωρίς τη συνοδεία λόγου. Στο κυρίως ρεπορτάζ, η τηλεόραση προτιμά σύντομες αναφορές που προκαλούν εντύπωση συγκριτικά με την ενδελεχή ανάλυση των εφημερίδων (ή του διαδικτύου). Στη δύναμη, δηλαδή, του έντυπου δημοσιογραφικού λόγου μέσω της έκφρασης σχολίων, ανάλυσης της επικαιρότητας, επεξεργασμένων με προσοχή, άνετο, λεπτομερειακό και αποδεικτικό λόγο, αντιπαρατίθεται η πρακτική των δημοσιογράφων της τηλεόρασης, οι οποίοι, καθώς απευθύνονται στο σύνολο του κοινού, δεν θίγουν καμία από τις συνιστώσες του και περιορίζονται στην έκθεση συμβάντων χωρίς κρίση και σχόλιο (Knight 2010:34&36 ; Σπιτερί 2009:283-311).

Στην τηλεόραση, το συμβαίνει «τώρα» υπερισχύει της σημασίας του γεγονότος, αξίζει να γίνει είδηση, έχει αμεσότητα, υποδηλώνει ότι δεν υπάρχει χρόνος για διόρθωση και παρουσιάζεται όπως ακριβώς διαδραματίζεται. Η αμεσότητα αυτή, οδηγεί στην επικράτηση υποδηλωτικού, συνθηματικού και σύμμετρου με την ταχύτητα λόγου της τηλεόρασης.

Ισχυρά επικοινωνιακά εργαλεία αποτελούν οι ενημερωτικές πύλες, οι οποίες διαχέουν την πληροφορία με ταχύτατους ρυθμούς, όπως η τηλεόραση και εμβαθύνουν στην είδηση, όπως τα έντυπα μέσα.

Υπό τις παραπάνω θεωρητικές προσεγγίσεις θα εξετασθούν παρακάτω οι ομοιότητες και οι διαφορές εκφοράς του δημοσιογραφικού λόγου σε τρία είδη ενημερωτικών μέσων.

Ειδικότερα, επιλέγονται να διερευνηθούν τα  ρεπορτάζ της εφημερίδας «Μακεδονία», των τηλεοπτικών ειδήσεων του «Antenna» και της ενημερωτικής πύλης «newsit.gr» με αντικείμενο: Οι εξελίξεις των ανασκαφών στην Αμφίπολη (22-28 Οκτωβρίου). Κριτήριο επιλογής αποτέλεσε η εδραιωμένη πεποίθηση για την εγκυρότητα του δημοσιογραφικού τους λόγου («Μακεδονία», «Antenna»). Για το «newsit.gr» η κατάταξή του στις δημοφιλέστερες ενημερωτικές πύλες.

 Η ανάλυση επικεντρώνεται στο αν υπεισέρχεται, με έκδηλο ή λανθάνοντα τρόπο, στα διαφορετικά αυτά μέσα ο σχολιασμός των ειδήσεων. Με έμφαση στην εισαγωγή, στους τίτλους και ενδεικτικά στο σύνολο των ρεπορτάζ, αναλύονται εκφάνσεις διαμόρφωσης του δημοσιογραφικού λόγου, που συνδέονται με τη χρήση επίσημων πηγών και γλωσσικών σχημάτων.

Τέλος, συνοψίζονται τα συμπεράσματα και παρατίθεται πίνακας ευρημάτων.

Ο δημοσιογραφικός λόγος στα ρεπορτάζ για την Αμφίπολη

Έκδηλη είναι στην «Μακεδονία» η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα για τα ευρήματα της αρχαιολογικής σκαπάνης στην Αμφίπολη, τα οποία εξυπηρετούν τη διατύπωση σχολίων και κρίσεων: «οι εκπληκτικής ομορφιάς Σφίγγες, αξιοθαύμαστο δείγμα γλυπτικής, γλυπτό εξαιρετικής τέχνης (22/10), σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα (25/10), μοναδικής ομορφιάς ευρήματα (28/10)».

Η λεπτομερειακή χρήση ορολογίας της επιστήμης της αρχαιολογίας: «σώζεται ακέραιη η διατομή έδρασης στο σημείο έκθεσης», «το κεφάλι της Σφίγγας φέρει κυματιστούς βοστρύχους» κ.α. (22/10) καιοι παραθέσεις αριθμητικών δεδομένων: «δύο τμήματα από το δυτικό θυρόφυλλο (το πρώτο έχει διαστάσεις 0,89Χ1,49Χ0,15 μ. και το δεύτερο 0,89Χ1,30Χ0,15 μ.)» καταδεικνύουν τον πληθωρικό και αποδεικτικό λόγο του ρεπορτάζ. Η αντιστροφή της σειράς υποκείμενο - ρήμα στον τίτλο : «Εντυπωσιάζει το μαρμάρινο κεφάλι της Σφίγγας» (22/10), δεν προβάλλει απλά τη νέα πληροφορία, αλλά σχολιάζει προκαταβολικά το κείμενο που ακολουθεί.

Σε μία συναισθηματικά φορτισμένη για την υπόθεση του ονόματος της Μακεδονίας περιοχή, όπως η Αμφίπολη, η ενσωμάτωση ιδεολογικών στοιχείων στο ρεπορτάζ υποδηλώνεται στην παράθεση δηλώσεων του Περιφερειάρχη Κ. Μακεδονίας Απόστολου Τζιτζικώστα (επίσημη πηγή) περί: «στρατηγικού σχεδίου για την οργανωμένη προβολή της Αμφίπολης». Στο μοτίβο της έμμεσης έκφρασης ιδεολογίας εντάσσεται η έμφαση στις δηλώσεις της επικεφαλής της ανασκαφής Κατερίνας Περιστέρη : «η Περιφέρεια Κ. Μακεδονίας ήταν η πρώτη, η οποία στάθηκε με όλες της τις δυνάμεις στο ανασκαφικό έργο (25/10).

Με τη χρήση μεταφορικών εκφράσεων, ο λόγος στα δελτία του Antenna εγείρει το ενδιαφέρον και επιδιώκει να ξαφνιάσει από το lede: «Μαγεύει ο τύμβος της Αμφίπολης (28/10), ο γρίφος της ανασκαφής (26/10), το θαύμα της Αμφίπολης (22/10)», αλλά και στην συνέχεια: «κόβουν την ανάσα οι εικόνες, ζωντανεύει η ιστορία στην Αμφίπολη (28/10), πνίγηκε ο τάφος στα λασπόνερα κατά την αρχαιότητα (25/10)».

Τίτλοι - κράχτες προβάλλονται παράλληλα με τις εικόνες και την εκφορά του δημοσιογραφικού λόγου, όχι μόνο για να συμπληρώσουν, αλλά και για να εκφέρουν κρίση: «Αναζωπυρώνονται τα σενάρια περί σύλησης του τάφου (22/10). Μπορεί να χτυπήθηκε από Τσουνάμι ο τάφος της Αμφίπολης (26/10), για πρώτη φορά εικόνες που κόβουν την ανάσα από την ανασκαφή, συγκλονίζουν οι εικόνες με τις εργασίες» (28/10) κ.ο.κ.

Έμμεσα ιδεολογικά στοιχεία ενσωματώνουν οι δηλώσεις του Υπουργού Πολιτισμού Κ. Τασιούλα (επίσημη πηγή), οι οποίες, δείχνουν συναισθηματικά φορτισμένες: «τα ευρήματα δίνουν στους Έλληνες την αίσθηση της υπερηφάνειας […] πατάμε γερά για να κάνουμε τα επόμενα βήματα». Σε δηλώσεις που έχουν ειδησεογραφική αξία παραπέμπει και η παρουσίαση της θεωρίας του επικεφαλής του Κέντρου Λίθου στο Υπουργείο Πολιτισμού Ν. Μπελογιάννη, σχετικά «με το τσουνάμι που κατά την αρχαιότητα ενδέχεται να κατέστρεψε το εσωτερικό του τάφου» (26/10).

Γενικότερα, ο έντονα συνθηματικός, σύντομος - υποδηλωτικός λόγος που επικρατεί εναρμονίζεται με την ταχύτητα του λόγου της τηλεόρασης και την αίσθηση του «συμβαίνει τώρα», ενώ η κατάλληλη χρήση αξιολογικών επιθέτων: «το μοναδικό ψηφιδωτό, ιστορική η ανασκαφή της Αμφίπολης, απαράμιλλης ομορφιάς ευρήματα κ.α. (28/10), εξαιρετικό μαρμάρινο γλυπτό» (26/10) αποτελεί κρίση - σχόλιο.

Συχνή πρακτική στην ενημερωτική πύλη newsit.gr αποτελεί η εστίαση σε αξιολογικά επίθετα: «πανέμορφη και πρωτότυπη η Σφίγγα (22/10), τεράστιος ο περίβολος του τάφου (23/10), Μεγαλοπρεπής Τύμβος (28/10»), τα οποία λειτουργούν ως ποιοτικά υπερθετικά και παραπέμπουν σε κρίσεις - σχόλια. Επιπλέον, η ενσωμάτωση μεταφορών: «γιατί χαμογελάει η Σφίγγα; (22/10), «ο λόφος κρατάει καλά κρυμμένα τα μυστικά του», «βροχές και καταιγίδες ο αντίπαλος για το ξεκλείδωμα των μυστικών του τάφου», «το κεφάλι της σφίγγας ένα εύρημα που πάγωσε τους Αρχαιολόγους» (24/10) κ.ο.κ. προκαλεί το ενδιαφέρον του κοινού.

Η ανάρτηση της ψευδούς (διάψευση απ’ το Υπουργείο Πολιτισμού) είδησης «για την εύρεση αγάλματος της Θεάς Νίκης» (28/10), και η εκφορά κρίσης χωρίς την επίκληση επίσημης πηγής: «Στον τάφο είναι θαμμένος μεγάλος βασιλιάς - εύρημα που δείχνει Φίλιππο και Μ. Αλέξανδρο (27/10)» καταδεικνύει έλλειμμα αξιοπιστίας.Με γλώσσα συνθηματική, που οικοδομείται σε ερωτήσεις «πόσοι είναι θαμμένοι στον τάφο»; (23/10) ή σε φράσεις, όπως «Συναγερμός, σήμανε μετά τον εντοπισμό της Σφίγγας» (23/10) συνοψίζεται εισαγωγικά και σχολιάζεται η ουσία του ρεπορτάζ που ακολουθεί και περιλαμβάνει λεπτομέρειες, που ανανεώνονται διαρκώς π.χ. (22/10) ανάρτηση στις 7:41 π.μ. και για το ίδιο θέμα στις 11:41 π.μ. κ.α.

Η αίσθηση του «συμβαίνει τώρα» είναι διάχυτη στο newsit.gr, κάτι που τονίζεται στην αρχική σελίδα: «Αμφίπολη οι εξελίξεις λεπτό προς λεπτό».

Συμπερασματικά, στα συγκεκριμένα μέσα, οι ομοιότητες εκφοράς του δημοσιογραφικού λόγου εντοπίζονται στη χρήση αξιολογικών επιθέτων, η οποία παραπέμπει σε σαφή σχολιασμό της είδησης. Οι επίσημες πηγές ενημέρωσης, οι οποίες αξιοποιούνται στη «Μακεδονία», στον «Antenna» και εκφράζουν με λανθάνοντα τρόπο ιδεολογικά στοιχεία, συναισθηματικά φορτισμένα στο δημοσιογραφικό τους λόγο απουσιάζουν από το «newsit.gr».

Ο συνθηματικός, σύντομος λόγος, η χρήση μεταφορικών εκφράσεων στον «Antenna» και στο «newsit.gr» παραπέμπουν σε υποδηλωτικό λόγο, που συνδέεται κυρίως με την αίσθηση του «συμβαίνει τώρα». Πιθανότατα, για λόγους τεχνικούς (π.χ. περιοδικότητα και όχι ταχύτητα διάχυσης της είδησης) στη «Μακεδονία», υπάρχει έμφαση στο λεπτομερειακό και αποδεικτικό δημοσιογραφικό λόγο.

Τέλος, το «newsit.gr», άλλοτε παραθέτει λεπτομέρειες που σχολιάζουν την είδηση και άλλοτε εστιάζει, όπως και η τηλεόραση, στον συνθηματικό, μεταφορικό λόγο που ξαφνιάζει και εγείρει το ενδιαφέρον.

Πίνακας ευρημάτων

 

Χρήση

Αξιολογικών Επιθέτων& Προσδιορισμών

Επίκληση

Επίσημων

Πηγών & Επιστημονικός Λόγος

Μεταφορικές

Εκφράσεις

Συνθηματικός

Λόγος

Εφημερίδα «Μακεδονία»

εκπληκτικής ομορφιάς Σφίγγες

αξιοθαύμαστο δείγμα γλυπτικής

εξαιρετικής τέχνης γλυπτό

σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα

μοναδικής ομορφιάς ευρήματα

Δηλώσεις Περιφερειάρχη

Κ.Μακεδονίας

Δηλώσεις

Αρχαιολόγου  Επικεφαλής Ανασκαφής

Κατερίνας Περιστέρη

Χρήση Ορολογίας Επιστήμης

της Αρχαιολογίας

 

Εντυπωσιάζει το μαρμάρινο κεφάλι της Σφίγγας

Ενημερωτική Πύλη «Newsit.gr»

πανέμορφη πρωτότυπηΣφίγγα

τεράστιος   περίβολος  τάφου

ΜεγαλοπρεπήςΤύμβος

 

γιατί χαμογελάει η Σφίγγα;

ο λόφος κρατάει καλά κρυμμένα τα μυστικά του

ένα εύρημα που πάγωσε τους Αρχαιολόγους

βροχές και καταιγίδες ο αντίπαλος για το ξεκλείδωμα των μυστικών του αρχαίου τάφου

Συναγερμός, σήμανε μετά τον εντοπισμό της Σφίγγας

πόσοι είναι θαμμένοι στον τάφο;

Αμφίπολη εξελίξεις λεπτό προς λεπτό

Τηλεοπτικό Δελτίο Ειδήσεων «Antenna»

μοναδικό ψηφιδωτό

ιστορικήανασκαφή

απαράμιλλης

ομορφιάς ευρήματα

εξαιρετικό μαρμάρινο γλυπτό

Δηλώσεις Υπουργού Πολιτισμού  Κ.Τασιούλα

Δηλώσεις

επικεφαλής Κέντρου Λίθου στο Υπουργείο Πολιτισμού  Ν.Μπελογιάννη

Μαγεύει ο τύμβος της Αμφίπολης

ο γρίφος της ανασκαφής

το θαύμα της Αμφίπολης

ζωντανεύει η ιστορία στην Αμφίπολη

πνίγηκε ο τάφος στα λασπόνερα κατά την αρχαιότητα

Αναζωπυρώνονται τα σενάρια

χτυπήθηκε από Τσουνάμι

συγκλονίζουν οι εικόνες με τις εργασίες

για πρώτη φοράεικόνεςαπό την ανασκαφή

Απόσπασμα Μεταπτυχιακής Εργασίας στο τμήμα Επικοινωνίας –Δημοσιογραφίας του Α. Πανεπιστημίου Κύπρου

Βιβλιογραφία

Bardoel J. (2000). Ο ρόλος της δημοσιογραφίας στην κοινωνία της πληροφορίας. Στο: Παπαθανασόπουλος Στέλιος (επιμ.) (2000). Επικοινωνία και κοινωνία από τον εικοστό στον εικοστό πρώτο αιώνα. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

Boorstin D. (1991). Από τη συλλογή ειδήσεων στην κατασκευή ειδήσεων: ένας καταιγισμός ψευδογεγονότων. Στο: Λιβιεράτος Τ. και Φραγκούδης Τ. (επιμ.) (1991). Το μήνυμα του μέσου. Η έκρηξη της μαζικής επικοινωνίας. Αθήνα: Εκδόσεις Αλεξάνδρεια.

CharnleyM. – CharnleyB. (1992). Η τέχνη του Ρεπορτάζ, Αθήνα: Εκδ.Γνώση.

Knight, R. (2002). Journalistic Writing. Building the skills, honing the craft. Portland: Marion Street Press.

Van Der Haak etal. (2012) The future of journalism: Networked Journalism, στο International Journal of Communication 6. http://ijoc.org/index.php/ijoc/article/viewFile/1750/832,  (ημερομηνία πρόσβασης 06/10/2014).

Μάνινγκ, Π. (2007). Κοινωνιολογία της ενημέρωσης. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

Παπαθανασόπουλος Στ. (επιμ.) (2011). Τα μέσα επικοινωνίας στον 21ο αι. Αθήνα: Εκδόσεις Καστανιώτη.

Σαμαράς Αθ.Ν. (2008) «Τηλεοπτική Πολιτική Διαφήμιση Στην Ελλάδα, 1993-2007», Αθήνα: Εκδ.Καστανιώτης - Ινστιτούτο Οπτικοακουστικών Μέσων.

Σπιτερί Ζ. (2009). Ο Δημοσιογράφος και οι εξουσίες του, Αθήνα: Εκδ. Καστανιώτη.

Πολίτης Π. (2001). Μέσα Μαζικής Ενημέρωσης: Το επικοινωνιακό πλαίσιο και η γλώσσα τους,  http://www.komvos.edu.gr/glwssa/odigos/thema_b_10/thema_pdf.pdf,

(ημερομηνία πρόσβασης 28/10/2014).

Φισκ Τ. (2011) TV Η ανατομία του τηλεοπτικού λόγου. Αθήνα: Εκδόσεις Παπαζήση.

Χ.σ. (Βλ. σχετ.http://savalas.gr/pr2/21771.pdf (ημερομηνία πρόσβασης 25/10/2014).

Χ.σ. Εισαγωγή στη Θεματική Ενότητα. Πολιτική και Οικονομική Γεωγραφία της Ενημέρωσης. ΑΠΚΥ.

 

Ηλεκτρονικές Πηγές (Εφημερίδα «Μακεδονία», Ενημερωτική πύλη «newsit.gr», Τηλεοπτικό Δελτίο Ειδήσεων  «Antenna», Μετρήσεις δημοφιλέστερων ενημερωτικών πυλών - Ημερομηνία πρόσβασης 22 -10 έως 28-10-2014)

http://www.makthes.gr/news/arts/128346/

http://www.makthes.gr/news/reportage/128508/

http://www.makthes.gr/news/arts/128489/

http://www.makthes.gr/news/arts/128612/

http://www.newsit.gr/ellada/amfipolh-giati-hamogelaei-sfigga-mysthria-tafos

http://www.newsit.gr/ellada/amfipolh-posoi-einai-thamenoi-tafo-sfigges-thalamo

http://www.newsit.gr/ellada/amfipoli-ti-tromahe-toys-arhaiologoys-tafos-sfigga

http://www.newsit.gr/ellada/amfipolh-ston-tafo-einai-thammenos-basilias

http://www.newsit.gr/ellada/amfipoli-tafos-oi-anakoinwseis-vrethike-agalma2810

http://www.antenna.gr/tv/show?sid=222903

http://www.topgr.gr/

 

Bookmaker with best odds http://wbetting.co.uk review site.