Μια νηφάλια ματιά στην ιστορία με οδηγό τα βιβλία του Πολυμέρη Βόγλη

Ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης στην Κατερίνη για την παρουσίαση δύο βιβλίων του για την κατοχή και τον εμφύλιο

(Θέατρο Πήγασος, Τετάρτη 16 Νοεμβρίου 2016 και ώρα 20.00)

του Αντώνη Κάλφα

«O κ. Μητσοτάκης δεν μπορεί παρά να γνώριζε ποιον διάλεγε ως αντιπρόεδρό του, ποιες ιδέες πριμοδοτούσε με μια επιλογή σφόδρα αντίθετη στο σενάριο περί Κεντροδεξιάς. Μάλλον δεν αιφνιδιάστηκε λοιπόν από τον πολιτικό πρωτογονισμό των δηλώσεων του κ. Γεωργιάδη, ο οποίος έσπευσε εκ των υστέρων να κολακεύσει το ΚΚΕ» θα γράψει στην  «Καθημερινή» ο Παντελής Μπουκάλας (27.10.2016) εξ αφορμής των απαράδεκτων και ανιστόρητων δηλώσεων του τηλεπωλητή και τηλεαστέρα («Αν σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου πεις πως είσαι κομμουνιστής, σε βάζουν φυλακή. Στην Ελλάδα γίνεται το αντίθετο»).

Το θέμα ωστόσο δεν είναι η περίπτωση του Γεωργιάδη ή του Βορίδη ή άλλων (ακρο)δεξιών πολιτικών εκπροσώπων της συντήρησης στη χώρα μας. Παρόμοιες ακροδεξιές τοποθετήσεις φιλοξενούνται αρκετά συχνά και στον ημερήσιο και στον διαδικτυακό τύπο της Κατερίνης ενώ η ίδια ομάδα σκέψης μάς διαβεβαιώνει ότι στο Πολυτεχνείο δεν σκοτώθηκε κανένας, η δε εξέγερση δεν ήταν παρά κατασκεύασμα των Αμερικανών.

Το πρόβλημα είναι άλλο, είναι η ιστορική γνώση και η ιστορική μας παιδεία: πώς την προσεγγίζουμε, πώς τη μελετάμε, πόσο έγκυρη γνώση δηλαδή αποκτούμε από τις χρήσεις της ιστορίας. Ευτυχώς, όμως, και δυστυχώς για την Νέα Δημοκρατία, οι ιστορικές μελέτες και η ιστορική έρευνα έχουν προχωρήσει αρκετά τα τελευταία χρόνια στη χώρα μας. Ιδιαίτερα για την ταραγμένη αλλά εξόχως πολύτιμη περίοδο 1940-1950 έχουν γραφεί αρκετά και γράφονται ολοένα περισσότερα.

Ο Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, συγκαταλέγεται ανάμεσα στους πιο καλούς γνώστες αλλά και παράλληλα στους πιο νηφάλιους ιστορικούς της δεκαετίας του 1940. Το βιβλίο του «Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή» είναι μια συνθετική προσέγγιση των αλλαγών στην ελληνική κοινωνία της δεκαετίας του 1940, και ειδικότερα της Κατοχής ως αυτοτελούς περιόδου που ενέχει όμως τα σπέρματα των κατοπινών εξελίξεων. Στο επίκεντρο βρίσκονται οι εσωτερικές κοινωνικές διεργασίες παρά οι εξωτερικοί παράγοντες και οι πολιτικές αναμετρήσεις ηγεσιών, αφού η Κατοχή είναι μία από τις σπάνιες στιγμές που η κοινωνία εισβάλλει δυναμικά στην πολιτική και η πρωτοβουλία των κινήσεων έρχεται "από τα κάτω".

Ο Βόγλης καταθέτει τις ενστάσεις του για τα «αναθεωρητικά» ρεύματα σκέψης, που αναγορεύουν τη βία σε κλειδί ερμηνείας των εξελίξεων και υποτιμούν τις ταξικές διαστάσεις της αντιπαράθεσης. Ο ίδιος άλλωστε, σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα σημεία του βιβλίου, συνδέει τα Δεκεμβριανά του 1944 με την προοπτική μίας διαφορετικής οικονομικής και κοινωνικής οργάνωσης, δηλαδή μίας κοινωνικής επανάστασης. Είναι όμως σαφές ότι τον συγγραφέα τον ενδιαφέρει κυρίως η παρουσίαση των διαφορετικών απόψεων και δευτερευόντως η εμπλοκή στην ιστοριογραφική διαμάχη.

«Ο Βόγλης συνοψίζοντας με τη μεγαλύτερη διαύγεια τις έως τώρα έρευνες επιχειρεί να γράψει για τη δεκαετία του 1940 χωρίς τη δημαγωγία περί ολοκληρωτισμού και χωρίς την εξιδανικευμένη νοσταλγία του ΚΚΕ και του αντάρτικου. Εχει συνείδηση ότι ο «Δεκέμβρης», που για μερικούς δεν έχει τελειώσει συμβολικά ενώ άλλοι κυνηγούν το φάντασμά του πραγματικά, έχει περάσει στην επικράτεια της Ιστορίας, και από αυτή την αποστασιοποιημένη ματιά προσπαθεί να μας κάνει οικεία αυτή την εποχή. Το βιβλίο αυτό δείχνει ότι υπάρχει τελικά σε μια δημόσια συζήτηση για το παρελθόν ένας ρόλος για τον ιστορικό επαγγελματισμό. Βέβαια, ας μην καλλιεργούμε αυταπάτες, η συζήτηση για τον Εμφύλιο θα συνεχιστεί, έχει πια διευρυνθεί σε εκτός Ιστορίας χώρους, και πολλοί θα σπεύσουν να αυτοστρατολογηθούν με ενθουσιασμό και πάθος για έναν πολύ απλό λόγο. Γιατί δεν αφορά πλέον το παρελθόν, αλλά την κυριαρχία στις ιδεολογικές τάσεις του παρόντος». (Αντώνης Λιάκος, Το Βήμα, 24.12.2010)

Η αδύνατη επανάσταση

Το δεύτερο βιβλίο του Πολυμέρη Βόγλη εκδόθηκε το 2014 και τιτλοφορείται «Η αδύνατη επανάσταση. Η κοινωνική δυναμική του εμφυλίου πολέμου». Γνωρίζουμε ότι ο εμφύλιος πόλεμος, με τους δεκάδες χιλιάδες νεκρούς στα πεδία των μαχών, τις εκτελέσεις πολιτικών κρατουμένων, τους εκατοντάδες χιλιάδες εσωτερικούς πρόσφυγες, αποτέλεσε μια κατεξοχήν τραυματική εμπειρία που διαίρεσε βαθιά την ελληνική κοινωνία, για δεκαετίες, σε νικητές και ηττημένους. Αυτή η διαίρεση επηρέασε την επιστημονική και τη δημόσια συζήτηση, οι οποίες περιστράφηκαν γύρω από το ερώτημα "ποιος φταίει", επιδιώκοντας να αποδώσουν την ευθύνη για την πρόκληση του εμφυλίου στον έναν από τους δύο αντιπάλους. Το βιβλίο θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα: τι ήταν ο ελληνικός εμφύλιος; Ο πόλεμος αυτός δεν ήταν προειλημμένη απόφαση κάποιας από τις δύο πλευρές αλλά αποτέλεσμα μιας σύνθετης διαδικασίας. Ξεκινώντας από την εκρηκτική κατάσταση που είχε δημιουργηθεί στην Ελλάδα μετά την Κατοχή, ο συγγραφέας εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτική πόλωση, μέσα από τη βία και τις διώξεις, μετατράπηκε σταδιακά σε στρατιωτική σύγκρουση. Διερευνά επίσης την αλληλεπίδραση ανάμεσα στην κοινωνία και τους πολιτικούς πρωταγωνιστές, όπως αυτή διαμορφώθηκε από τα νέα δεδομένα που δημιούργησε η σύγκρουση. Τόσο η κυβέρνηση όσο και οι αντάρτες επιδίωξαν να κινητοποιήσουν την κοινωνία στο πλευρό τους και να εξουδετερώσουν τα κοινωνικά ερείσματα του αντίπαλου, ενώ ανάμεσα στις πόλεις και την ύπαιθρο αναπτύχθηκε διαφορετική δυναμική αναφορικά με τον τρόπο και το βαθμό εμπλοκής τους στον πόλεμο.

Το βιβλίο αποτελεί μια συνθετική προσέγγιση του εμφυλίου πολέμου. Εστιάζοντας στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας, υποστηρίζει ότι ο ελληνικός εμφύλιος ήταν μια επανάσταση, έστω κι αν, έτσι όπως εξελίχθηκε, δεν θα μπορούσε να αποβεί νικηφόρα - έστω δηλαδή κι αν ήταν μια αδύνατη επανάσταση.

Ταυτόχρονα, η Αδύνατη επανάσταση του Πολυμέρη Βόγλη, καθηγητή Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, επιδιώκει να αποτελέσει ένα έργο ανοιχτό: θεωρώντας αντιπαραγωγικά ερωτήματα που, υπόρρητα, διατρέχουν τη σχετική βιβλιογραφία, όπως το «ποιος έφταιξε» για τον Εμφύλιο, αλλά και αντιλήψεις που, εξετάζοντας τις εμφύλιες συγκρούσεις της Κατοχής, αντιμετωπίζουν ντετερμινιστικά τη σύγκρουση ως «αναπόφευκτη», εξετάζει τη δυναμική των εξελίξεων μετά τον Δεκέμβρη και τον τρόπο που, βαθμηδόν, η πόλωση μετατρέπεται σε στρατιωτική σύγκρουση. Μια σύγκρουση που δεν αποφασίζεται σε καμία ολομέλεια ή κυβερνητική σύσκεψη, δεν «γίνεται» αλλά «έρχεται», όπως σημειώνει ευφυώς η Theda Scocpol για τις επαναστάσεις, συνεπώς και τους εμφυλίους.

Ακριβώς στην έννοια της επανάστασης βασίζεται ο συγγραφέας προκειμένου να συγκροτήσει το ερμηνευτικό πλαίσιο εντός του οποίου τοποθετεί τον ελληνικό εμφύλιο, συνομιλώντας, εδώ, με τη διεθνή βιβλιογραφία, η οποία δίνει ιδιαίτερο βάρος όχι πλέον μόνο στο επαναστατικό υποκείμενο και τις αποφάσεις του, αλλά στο κράτος και στους παράγοντες που το θέτουν σε κρίση, «εκκολάπτοντας» την επανάσταση.

Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο πρωταγωνιστές, το κράτος και το κοινωνικό υποκείμενο, εκτυλίσσεται η αφήγηση του Βόγλη για τον Εμφύλιο: πιάνοντας το νήμα από τις μελέτες του Γιώργου Μαργαρίτη σχετικά με την κατάρρευση του κράτους και της οικονομίας στα πρώτα κατοχικά χρόνια (Από την ήττα στην εξέγερση, Πολίτης 1993 και Προαγγελία θυελλωδών ανέμων, Βιβλιόραμα 2009) και του Γιώργου Σταθάκη για την ανασυγκρότηση μέσα από την ξένη βοήθεια (Το Δόγμα Τρούμαν και το Σχέδιο Μάρσαλ, Bιβλιόραμα 2004), αναδεικνύει τον κομβικό ρόλο που έπαιξε η ταχεία ανασυγκρότηση, εξαιτίας της σύγκρουσης, κρίσιμων κρατικών τομέων, και ιδιαίτερα του στρατού, στη δημιουργία συνθηκών που καθιστούσαν την επανάσταση αδύνατη.

Ο Βόγλης αναλύει πολύ συγκροτημένα τον τρόπο που, κατά τη διάρκεια της Κατοχής, η κατάρρευση του κρατικού μηχανισμού, της οικονομίας, της τροφοδοσίας των πόλεων έστρεψαν ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού, των πόλεων και της υπαίθρου, προς το ΕΑΜ, όπως έδειξε πολύ εκτενέστερα και στο βιβλίο του Η ελληνική κοινωνία στην Κατοχή (Αλεξάνδρεια 2010). Η κληρονομιά αυτή, σε συνδυασμό με την ένοπλη εμπειρία μέρους του πληθυσμού, εκβάλλει στις νέες συνθήκες που δημιουργούνται με την απελευθέρωση. Μέσα από αυτό το ρεπερτόριο πρακτικών, οι αγροτικοί πληθυσμοί που είχαν ενταχθεί στον ΕΛΑΣ συγκροτούν την απάντησή τους στις νέες συνθήκες αποκλεισμού που διαμορφώνουν η διαχείριση της βοήθειας της UNRRA από τους κατά τόπους εκπροσώπους του κρατικού μηχανισμού και η δράση των παραστρατιωτικών ομάδων της μοναρχικής δεξιάς στην ύπαιθρο. Όπως παρατηρεί, για την πολιτική κουλτούρα της αριστεράς, η ένοπλη επανάσταση των αγροτών αποτελεί στοιχείο καινοφανές, ξένο προς τις μεσοπολεμικές πρακτικές της, συγκρίσιμο με επαναστατικές απόπειρες όπως η κινεζική ή, πιο σύγχρονα, η βιετναμέζικη.

Επιλογικά: έχοντας διαμορφώσει ένα στέρεο ερμηνευτικό σχήμα, ο συγγραφέας μάς παραδίδει ό,τι πλησιέστερο έχουμε σε μια συνθετική κοινωνική ιστορία του Εμφυλίου. Κι ανοίγει γόνιμους δρόμους προκειμένου άλλοι ερευνητές να εμπλουτίσουν τις γνώσεις μας με μια κοινωνική ιστορία της «αντεπανάστασης»: της συγκρότησης του κοινωνικού υποκειμένου από τον Εθνικό Στρατό και από το αντικομμουνιστικό κράτος, που υπήρξε μια διαφορετική επιλογή ενστάλαξης της νεωτερικότητας στον κόσμο της υπαίθρου...

Image

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Image