Η προσφυγική ιστορία της Κατερίνης ως διδακτικό μοντέλο για την αλλαγή διδασκαλίας του μαθήματος

Η περίπτωση ενός προγράμματος στο 5ο Γενικό Λύκειο Κατερίνης σε συνεργασία με τα ΓΑΚ Πιερίας

του Αντώνη Κάλφα

«Πρέπει να ξαναδούμε κάποια βιβλία που είναι προβληματικά και έχουν λογική αντιμετώπισης της Ιστορίας απολύτως παρωχημένη. Τα παιδιά δεν ξέρουν τίποτα για το σήμερα και τίποτα για τη διεθνή κατάσταση. Βλέπουν τον Σύρο και δεν καταλαβαίνουν πως η Ιστορία τον έφερε εδώ. Είμαστε η μόνη χώρα που στην ουσία δεν διδάσκεται ο 20ος και 21ος αιώνας. Έχουμε αναθέσει μελέτη σε επιτροπή με επικεφαλής τον ιστορικό Πολυμέρη Βόγλη, ο οποίος ήταν υπεύθυνος και της μελέτης των προγραμμάτων (στην επιτροπή υπό τον Δημήτρη Σωτηρόπουλο) επί υπουργίας Άννας Διαμαντοπούλου». Πρόκειται για τις απόψεις του Γ. Κουζέλη, προέδρου του ΙΕΠ (17.2.2017).

Ο ίδιος ο καλός ιστορικός Πολυμέρης Βόγλης (Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας) θα γράψει πρόσφατα κάτι που αποτελεί κοινό τόπο σε όσους και όσες ασχολούνται με την εκπαίδευση: «Οι διαπιστώσεις για το μάθημα της Ιστορίας στα σχολεία είναι γνωστές και επαναλαμβάνονται εδώ και χρόνια: «οι μαθητές δεν γνωρίζουν Ιστορία», «βαριούνται το μάθημα», «πρέπει να σταματήσει η αποστήθιση». Αυτές οι διαπιστώσεις είναι πλέον τόσο κοινότοπες που δεν εντυπωσιάζουν κανέναν που ασχολείται με την εκπαίδευση. Η αναγνώριση της σοβαρότητας του προβλήματος της Ιστορίας στο σχολείο είναι ένα πρώτο σημαντικό βήμα. Εννοώ ότι δεν έχει πλέον κανένα νόημα να κρυβόμαστε πίσω από το δάκτυλό μας ούτε να εθελοτυφλούμε, αλλά χρειάζεται να γίνει κοινά αποδεκτό ότι εάν πραγματικά μας ενδιαφέρει η διδασκαλία της Ιστορίας, εάν πραγματικά μας ενδιαφέρει οι μαθητές να αποκτήσουν όχι μόνο γνώσεις αλλά και ενδιαφέρον για την Ιστορία, η σημερινή κατάσταση δεν μπορεί να διαιωνίζεται. Αυτό επιπλέον σημαίνει ότι αναγνωρίζουμε την ανάγκη να γίνουν τολμηρές αλλαγές στο μάθημα της Ιστορίας. Είναι τουλάχιστον αντιφατικό, αν όχι υποκριτικό, από τη μια πλευρά να στηλιτεύουμε τις αδυναμίες στο μάθημα της Ιστορίας και από την άλλη πλευρά να μην είμαστε ανοικτοί σε ιδέες που να υπερβαίνουν τη φιλοσοφία του υπάρχοντος προγράμματος σπουδών, να αλλάζουν το πώς και το τι διδάσκεται σήμερα στα σχολεία μας» (εφ. Αυγή, 27.2.2017).

Ποιες είναι κάποιες από αυτές τις αλλαγές; 1. Το μάθημα της Ιστορίας δεν θα πρέπει να αποσκοπεί στη παροχή όσο το δυνατόν περισσότερων ιστορικών πληροφοριών, στοιχείων κ.λπ. αλλά στην εμβάθυνση σε λίγα, συγκεκριμένα, μείζονα φαινόμενα, εξελίξεις ή αλλαγές. Η εμβάθυνση οδηγεί στην ουσιαστική κατανόηση και γνώση, επιτρέπει τη διερεύνηση των συνεχειών και των αλλαγών, των αιτίων και των αποτελεσμάτων. Το πρόγραμμα Ιστορίας κάθε τάξης του σχολείου θα πρέπει να εστιάζει σε 5-6 μείζονα ζητήματα, τα οποία θα αποτελούν αντικείμενο συζήτησης, μελέτης, έρευνας για μαθητές και εκπαιδευτικούς. 2. Ως προς το περιεχόμενο της διδασκαλίας πιστεύω ότι θα πρέπει να δοθεί μεγαλύτερη έμφαση στη νεότερη και σύγχρονη εποχή. 3. Η διδασκαλία του μαθήματος της Ιστορίας προϋποθέτει την ενεργοποίηση του ενδιαφέροντος εκπαιδευτικών, τη συμμετοχή μαθητών στο μάθημα και τη χρήση πολύπλευρου, εκπαιδευτικού υλικού με έμφαση στις νέες τεχνολογίες.

Στην εποχή που έχουν ψηφιοποιηθεί εκατομμύρια αρχειακά τεκμήρια και βιβλία, που υπάρχουν διαδραστικές εφαρμογές, ένας πλούτος κινηματογραφικών και τηλεοπτικών παραγωγών για την Ιστορία, έχουμε πλέον τη δυνατότητα να μετατρέψουμε τις σχολικές αίθουσες σε μικρά ιστορικά εργαστήρια. Εάν εισαγάγουμε τη δημιουργικότητα, την πρωτοβουλία, τη συμμετοχή στη σχολική τάξη, ίσως να πάψουμε κάποια στιγμή να διαμαρτυρόμαστε για την αποστήθιση στο μάθημα της Ιστορίας.

Στις παραπάνω απόψεις ας προσθέσουμε και τις παρατηρήσεις και του Άγγελου Παληκίδη, επίκουρου καθηγητή στο ΔΠΘ και ειδικού στη διδακτική της ιστορίας, μέλους της επιτροπής υπό τον Πολυμέρη Βόγλη. Οι προτάσεις του πολύ γενικά: 1. Για να αλλάξει το μάθημα χρειαζόμαστε την πολυπρισματικότητα. Για να επιτευχθεί αυτό ο εκπαιδευτικός οφείλει να προσκομίζει στην τάξη διαφορετικές αποκλίνουσες ακόμη και συγκρουόμενες μεταξύ τους ιστορικές πηγές. 2. Το μάθημα της Ιστορίας οφείλει να εστιάσει στην κατανόηση του άλλου, να καλλιεργήσει δηλαδή ιστορική ενσυναίσθηση Η ενσυναίσθηση είναι το εργαλείο με το οποίο η ιστορία αποδομεί τη μισαλλοδοξία και σφυρηλατεί τις ανθρωπιστικές και δημοκρατικές αξίες της νέας γενιάς. 3.  Για να επιτευχθεί αυτό όμως θα πρέπει η σχολική Ιστορία να πάψει να έχει στείρο παρελθοντικό προσανατολισμό και να αναπτύξει μια γόνιμη σχέση με το παρόν (μετανάστευση, θεωρίες περί φυλετικής καθαρότητας κλπ). 4.  Η σχολική Ιστορία μπορεί και πρέπει έως ένα βαθμό να αναδεικνύει και να διαμορφώνει ταυτότητες όχι όμως ταυτότητες εμμονικές, ανιστορικές και μισαλλόδοξες Αντίθετα θα βοηθούσε πολύ να ενθαρρύνει και να ενισχύει την έκφραση και τη δημιουργική συνύπαρξη πλουραλιστικών ταυτοτήτων εθνικών, εθνοτικών, ευρωπαϊκών, θρησκευτικών, κοινωνικών, πολιτικών, πολιτισμικών, τοπικών κλπ. 5. Καμιά μεταρρύθμιση όσο αγαθές κι αν είναι οι προθέσεις των εισηγητών της δεν μπορεί να τελεσφορήσει σε ένα ανελαστικό και συγκεντρωτικό σύστημα εκπαίδευσης Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι χρειάζεται να δοθεί ελευθερία επιλογών και επαρκής διδακτικός χρόνος στους εκπαιδευτικούς που είναι πρόθυμοι να εφαρμόσουν ανακαλυπτικές και συνεργατικές παιδαγωγικές μεθόδους. 6. Η σχολική Ιστορία πρέπει να αρχίσει επιτέλους να καλύπτει την απόσταση που τη χωρίζει με όσα συμβαίνουν στον επιστημονικό χώρο να ενσωματώσει για παράδειγμα οπτικές και μεθόδους της προφορικής ιστορίας, να βγάλει τα παιδιά από την τάξη, να τα οδηγήσει στους δρόμους, στα μνημεία και στα μουσεία των πόλεων και της υπαίθρου και να τα ενθαρρύνει να αφουγκραστούν τις φωνές και τις σιωπές που έρχονται από το παρελθόν (όλα τα παραπάνω στην εφ. Αυγή, 17.2.2017).

Οι προβληματισμοί που εκτέθηκαν είναι ορθοί και επιβεβαιώνονται από τη σχολική πράξη: κανένα παιδί, κανένας μαθητής δεν αγαπά το μάθημα της ιστορίας. Στο μοναδικό βιβλίο που είναι δομημένο σε ενότητες (το βιβλίο ιστορίας στα παιδιά που κατευθύνονται στις ανθρωπιστικές επιστήμες) η ανάγκη εκμάθησης της ύλης οδηγεί δυστυχώς στην αποστήθιση. Τι θα μπορούσε να γίνει; Μέχρι να αλλάξουν τα διδακτικά εγχειρίδια και να επιμορφωθούν στις κατάλληλες πρακτικές οι ιστορικοί της μελλοντικής εκπαίδευσης μερικές ιδέες μπορούν να υλοποιηθούν και σήμερα.

Μια τέτοια ιδέα, στο πλαίσιο πάντοτε του χρόνου που παρέχει το σχολικό πρόγραμμα, εφαρμόσαμε στο 5ο ΓΕΛ ομάδα καθηγητών σε συνεργασία με την προϊσταμένη των ΓΑΚ Πιερίας Μαρία Χρυσοχοϊδου. Σε τέσσερις διδακτικές επισκέψεις οι μαθητές της τρίτης λυκείου είχαν την ευκαιρία να αξιοποιήσουν τις σελίδες του σχολικού βιβλίου (ενότητα: προσφυγικές μετακινήσεις των Ελλήνων από τον 18ο αιώνα μέχρι τη μικρασιατική καταστροφή) και να μάθουν περισσότερα για την ιστορία του τόπου τους.

Η υπεύθυνη των Γενικών Αρχείων εξηγούσε τον τρόπο χρήσης των αρχείων, τη σημασία του αρχειακού υλικού για την μελλοντική μας μνήμη και τα πρακτικά εργαλεία που περιλαμβάνει ένα παρόμοιο τοπικό αρχαίο. Παράλληλα, σε ειδικό χώρο, εξέθεσε τεκμήρια της προσφυγικής ιστορίας της Πιερίας και της Κατερίνης (οπτικοακουστικό υλικό, φωτοτυπίες εγγράφων, αντίγραφα αγοραπωλησίας, φωτογραφικό υλικό και βιβλιογραφικά τεκμήρια γύρω από τη μελέτη των προσφύγων της περιοχής μας). Ακολούθως, από τον υπεύθυνο καθηγητή, με τη βοήθεια ειδικού υλικού (φωτογραφίες, αποσπάσματα εφημερίδων, επισήμανση των προσφυγικών συνοικισμών στην Κατερίνη) οι μαθητές ξεναγήθηκαν στη σύγχρονη ιστορία της πόλης, γνώρισαν τις πτυχές της (οικονομία, διοίκηση, δημόσιοι χώροι και μνημεία) και απέκτησαν μια πιο συγκροτημένη εικόνα της συλλογικής ιστορίας της πόλης.

Στην τελευταία διδακτική επίσκεψη—αποδείχθηκε η πιο ενδιαφέρουσα και οφείλουμε να την επαναλάβουμε—το μάθημα επικεντρώθηκε στον ιστορικό προσφυγικό συνοικισμό των Ευαγγελικών. Μαθητές και καθηγητές είχαν την ευκαιρία να ακολουθήσουν τη διαδρομή των ορίων του συνοικισμού (από την οδό Φιλελλήνων μέχρι το πάρκο, τον κοινωνικό χώρο δραστηριοτήτων  και την εκκλησία των Ευαγγελικών επί της οδού Νικομηδείας). Ο φιλόλογος Πάρις Παπαγεωργίου στηριγμένος στην εξαιρετική μονογραφία για τον Συνοικισμό μίλησε για τις συνθήκες ίδρυσης, το καταστατικό, την προέλευση των κατοίκων από τον μικρασιατικό χώρο και τον Πόντο, τις προσπάθειες τέλος οικοδόμησης μιας καλύτερης ζωής στον πρώην Τσερκέζ Μαχαλά της πόλης. Ακολούθως, ο ποιμένας της Ευαγγελικής Εκκλησίας αιδ. Γιάννης Υφαντίδης ξενάγησε τους μαθητές στον χώρο της εκκλησίας, μίλησε για τις απαρχές της χριστιανικής αυτής ομάδας, τη λειτουργική χρήση του εκκλησιαστικού οργάνου ενώ πρόθυμα απάντησε στις πολύ σοβαρές και τεκμηριωμένες ερωτήσεις των μαθητών.

Επιλογικά: το σχολείο μπορεί να κάνει τους μαθητές να αγαπήσουν το μάθημα της ιστορίας, μπορεί να κάνει πιο ουσιαστικό το ταξίδι της γνώσης. Εκπλήσσει όμως δυσάρεστα το γεγονός ότι «ενώ νέες συναρπαστικές μορφές μάθησης αναπτύσσονται ραγδαία στην κοινωνία το σχολείο παραμένει περιχαρακωμένο και υπερασπίζεται εμμονικά παρωχημένες γνώσεις και πρακτικές που αποστρέφονται μαθητές και εκπαιδευτικοί».

Image
Image
Image

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ