Συμπληρωματικά για την κατερινιώτικη αρχιτεκτονική και οικογενειακή μικροϊστορία

Καταγραφές του Νίκου Γραίκου για τον Θεόδωρο Δ. Κάλφα

του Αντώνη Κάλφα

Ο ελλόγιμος φίλος Νικόλαος Γραίκος (εικαστικός, ιστορικός τέχνης και εκπαιδευτικός) αλλά πρωτίστως συγγραφέας μερικών πολύ καλών μελετών για την αρχιτεκτονική όπως και για την εκκλησιαστική ζωγραφική της Κατερίνης (βλ. σχετική βιβλιογραφία), μου έστειλε μερικά πολύ χρήσιμα μικροϊστορικά σπαράγματα τα οποία συμπληρώνουν τα κενά του άρθρου μου «Η Κατερίνη που χάθηκε: η οικία τού «σοβαρού και σεβάσμιου» Κοινοτάρχη Θεόδωρου Δ. Κάλφα (1868-1926)».

Το κτίριο που θεμελιώθηκε και οικοδομήθηκε στα τέλη του 19ου αιώνα (1895-1898) διαθέτει νεοκλασικιστική δομή (βάση, κορμός, στέψη) ενώ η κύρια είσοδος είναι συμμετρικά δομημένη σε σχέση με το εσωτερικό προστώο, με κλίμακα προφανώς μαρμάρινη. Τα ενδιαφέροντα διακοσμητικά στοιχεία των υπερθυρωμάτων παραπέμπουν στην αντίστοιχη κατασκευή της Αστικής Σχολής Αικατερίνης (1905) και, ενδεχομένως, υποστηρίζει ο Νίκος Γραίκος, να είχε φτιαχτεί από τα ίδια μαστόρια, τις ίδιες συντεχνίες που οικοδόμησαν το ωραίο κτίριο της Αστικής Σχολής.

Αξίζει εδώ να αναφέρουμε παρενθετικά πως η Αστική Σχολή ως σχολικό ίδρυμα λειτούργησε μετά τα μέσα του 19ου αιώνα και την πρωτοβουλία της ανέγερσης του νέου διδακτηρίου είχε ο επίσκοπος Κίτρους Παρθένιος. Το κτίριο εγκαινιάσθηκε το 1906 με εμφανή επίδραση από τον νεοκλασικισμό.  Τα χαρακτηριστικά της νεοκλασικής αρχιτεκτονικής, γράφει ο Νίκος Γραίκος, που παρατηρούμε και στο κτίριο της Αστικής Σχολής Αικατερίνης, είναι «η συμμετρική οργάνωση, με άξονα των κεντρικό διάδρομο, που ξεκινά από την είσοδο και καταλήγει στο γραφείο των δασκάλων, η τριμερής κατανομή του όγκου, καθώς επίσης και ο δανεισμός αρχιτεκτονικών λεπτομερειών από τους κλασικούς ρυθμούς και την Αναγέννηση. Η αρχιτεκτονική αυτή όψη δίνει στο κτίριο ένα σαφή συμβολικό νόημα, αφού συνδέει το παρόν με το ένδοξο παρελθόν της φυλής, ενώ με το μνημειακό της χαρακτήρα καταξιώνει την ελληνική κοινότητα της πόλης στις άλλες φυλές που ζούσαν εκεί και με τις οποίες ερχόταν συχνά σε αντιπαράθεση». Αυτό φαίνεται καθαρά και στα κείμενα του επισκόπου Κίτρους Παρθενίου Βαρδάκα, του βασικού υποκινητή της ανέγερσης της Σχολής, ο οποίος έγραφε ότι: «…Ούτω δε η ελληνική παιδεία εν νέω μεγαλοπρεπεί μεγάρω ενθρονισθείσα μετά την νίκην αυτής εν τω κατά της ρουμανικής τοιαύτης αγώνα».

Παράλληλα, τρία χρόνια μετά, το 1909, ανεγείρεται επί της σημερινής οδού 25ης Μαρτίου, ένα από τα τέσσερα σημαντικότερα κτίρια των αρχών του 20ού αιώνα (τα άλλα τρία σπουδαία κτίρια της ίδιας δεκαετίας είναι η Αστική Σχολή, το 5ο Γυμνάσιο και η οικία Τσαλόπουλου). Το κτίριο είναι διώροφο, τετράγωνης κάτοψης, σχετικά μεγάλων διαστάσεων και καλύπτεται από τετράρριχτη στέγη. Παρά τις καταστροφές διατηρούνται στην κάτοψη πολλά ενδιαφέροντα στοιχεία ενώ ραβδωτές κάθετες ψευδοπαραστάδες., που επιστέφονται με ζωόμορφες ανάγλυφες κεφαλές, διατρέχουν τον όροφο, δίνοντας μια εκλεκτικιστική εικόνα στην κατά τα άλλα απλή κυβική δομή του κτιρίου.

Για τον Θεόδωρο Κάλφα, συνεχίζει ο ο Γραίκος, υπάρχουν και οι εξής καταγραφές σε αφιερωματικές εικόνες του ναού της Θείας Αναλήψεως:

1. «Ο ΑΓΙΟs / ΘΕΟΔ’ΡΟs / ὁ Τύρων <Τήρων>, (κάτω δεξιά) Δαπάνη Θεοδώρου Δ΄ κάλφα / Καταφυγιώ/του, 1896»

2.  «Ι(ΗΣΟΥ)Σ / Χ(ΡΙΣΤΟ)Σ, (κάτω δεξιά) Ἐπὶ ἐπιτροπείας Δημητρίου Τσακήρη καὶ Θεοδώρου Κάλφα / Αἰκατερίνη τῇ 4η Μαρτίου 1905»

Φαίνεται ότι ο Θεόδωρος Δ. Κάλφας είχε διατελέσει μέλος του εκκλησιαστικού συμβουλίου του κεντρικότερου ναού της Κατερίνης και πιθανότατα εξέχον μέλος της τοπικής ελληνικής δημογεροντίας πριν την απελευθέρωση. Μάλιστα το μεγάλο μέγεθος της δεύτερης εικόνας (βρίσκεται και σήμερα αναρτημένη στον κάτω ναό) υποδηλώνει και οικονομική ευρωστία.

ΧΡΗΣΙΜΗ ΣΧΕΤΙΚΗ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

Νίκος Δ. Βαρμάζης-Νίκος Γραίκος, Αστική Σχολή Αικατερίνης - 1ο Δημοτικό Σχολείο Κατερίνης, 1905 – 2005, Μάτι, Κατερίνη 2006.

Νίκος Γραίκος, Εκπαιδευτικά αρχεία και Τοπική Ιστορία. Η περίπτωση του αρχείου της Αστικής Σχολής–1ου Δημοτικού Σχολείου Κατερίνης (1905–1961), Θεσσαλονίκη 2011.

Νίκος Γραίκος-Ευτέρπη Μαρκή, «’Εκ κώμης Κατερίνης’». Φορητές εικόνες από την πόλη της Κατερίνης [1831-1912], β΄ μέρος», στο  Νίκος Γραίκος (επιμ.), Η Πιερία στα Βυζαντινά και Νεότερα Χρόνια, Εστία Πιερίδων Μουσών Κατερίνης & Μάτι, Κατερίνη 2008, σσ. 603-643. [Για τον Θεόδωρο Δ. Κάλφα, σσ. 630, 633]

Νίκος Γραίκος, «Ελληνική Αστική Σχολή Αικατερίνης. Οι ιδεολογικές συνδηλώσεις της ανέγερσης ενός σχολικού κτιρίου στις αρχές του 20ου αιώνα στην τουρκοκρατούμενη περιφέρεια της Μακεδονίας», Υδρείον 40, εφ. Ολύμπιο Βήμα, 14.2.2005.

Νικόλαος Γραίκος, «Όψεις της πολιτισμικής ιστορίας της Πιερίας στην εποχή της απελευθέρωσης (1912)», στο Νίκος Γραίκος (επιμ.), Η Πιερία στην εποχή της απελευθέρωσης (1912). Ιστορικές ερμηνείες και πολιτισμικές αναπαραστάσεις,  Εστία Πιερίδων Μουσών Κατερίνης, Κατερίνη 2013, σσ. 204-227.

Νίκος Γραίκος, «Ένα ξεχασμένο κτίριο του 1909 στο κέντρο της Κατερίνης». Υδρείον 13[14] [μηνιαία έκδοση εφημ. Ολύμπιο Βήμα], 2 Δεκ. 2002.

Γεωργία Γραίκου, «Κοσμική αρχιτεκτονική στην Πιερία στις αρχές του 20ου αι.: εθνικές αναπαραστάσεις και νεωτερικά στοιχεία», στο Νίκος Γραίκος (επιμ.), Η Πιερία στην εποχή της απελευθέρωσης (1912). Ιστορικές ερμηνείες και πολιτισμικές αναπαραστάσεις,  Εστία Πιερίδων Μουσών Κατερίνης, Κατερίνη 2013, σσ. 228-244.

Ε. Μαυρουδή- Ν Χατζητρύφων, «Μελέτη αποκατάστασης και επανάχρησης του διατηρητέου κτιρίου “Τσαλόπουλου” στην Κατερίνη Πιερίας, ιδιοκτησίας Δήμου Κατερίνης, στο Περιοδική Έκδοση 1 (αποσπάσματα από το έργο της 4ης Εφορείας Νεωτέρων Μνημείων 2000–2001), σσ. 73 – 77, Θεσσαλονίκη 2004.

Αικατερίνη Γ. Χανδόλια, «Η πολεοδομική εξέλιξη της Κατερίνης, από την οθωμανική στη σύγχρονη πόλη», στο Νίκος  Γραίκος (επιμ.), Η Πιερία στα Βυζαντινά και στα Νεότερα Χρόνια, πρακτικά 4ου συνεδρίου, Κατερίνη, 25 – 28 Νοεμβρίου 2009, Εστία Πιερίδων Μουσών (υπό έκδοση).  

Image
Image
Image

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ