Η Κατερίνη του 1886 και ο Τεκές του Αμπντουλάχ Πασά (1891)

tekesap
Τεκές του Αμπντουλάχ  Πασά, η κρήνη | Τεκές του Αμπντουλάχ Πασά, το Μαυσωλείο

του Αντώνη Κάλφα

Ο ταγματάρχης του υπουργείου Στρατιωτικών Νικόλαος Θ. Σχινάς, στις εκδεδομένες το 1886 οδοιπορικές του σημειώσεις, περιγράφει ως εξής την Κατερίνη: «Κείται επί πεδιάδος ανοικτής, και απέχει δύο ώρας των υπωρειών του Ολύμπου και μίαν της θαλάσσης, είναι δ’ ευπρόσβλητος από τις εκ του Πλαταμώνος οδού και είναι έδρα Μουδίρου, ήτοι Επάρχου. Κατά το πλείστον ανήκει τοις Οθωμανοίς Γιουσούφ-εφέντη και Αρήφ-έφέντη. Οικείται δε υπό 70 οικογενειών Οθωμανών εκ Λάλα, Ευβοίας καί Γρεβενών. 70 οικογενειών Αθιγγάνων, χαλκέων και υπηρετών. 100 οικογενειών Κιρκασίων, πέριξ της πόλεως οικουσών, μετοίκων εκ του επί των ΒΑ. κλιτύων του Ολύμπου χωρίου Τόχοβας∙ ούτοι εισί ζευγίται και άγριοι. 220 οικογενειών χριστιανών καλλιεργητών των κτημάτων. Επομένως ο πληθυσμός ανέρχεται εις 1800 χριστιανούς καί 1200 Οθωμανούς, προς δε τούτοις και έτεραι 130 οικογένειαι παραχειμάζουσι, κατερχόμεναι εκ των χωρίων της Μακεδονίας Σαμαρίνας, Αβδέλλας, Σμίξης και Γρεβενών».

Την ίδια περίπου εποχή χτίζεται και ο τεκές του Αμπντουλάχ Πασά (1891/1892). Για τη σημασία και το ιστορικό του μοναδικού αυτού μνημείου οθωμανικής αρχιτεκτονικής στην Κατερίνη παραθέτω το λίαν κατατοπιστικό κείμενο της αρχαιολόγου Λίλας Σαμπανοπούλου όπως αυτό δημοσιεύτηκε από το Υπουργείο Πολιτισμού το 2009.

 

ΛΙΛΑ ΣΑΜΠΑΝΟΠΟΥΛΟΥ

“Κατερίνη: Τεκές του Αμπντουλλάχ Πασά”, Η Οθωμανική Αρχιτεκτονική στην Ελλάδα, Αθήνα [Υπουργείο Πολιτισμού] 2009, 309

1891/2

Το οικιστικό μόρφωμα της Κατερίνης πρέπει να δημιουργείται στις αρχές του 16ου αιώνα, οπότε αποθησαυρίζονται οι μνείες του πανηγυριού της Kαταρίνας και του δερβενίου της Aγια-Kαταρίνας. Την έλλειψη καταχωρίσεων προσόδων από τα κατάστιχα δικαιολογεί η ντόπια παράδοση που θέλει τη φερώνυμη της αυτής αγίας εκκλησία μετόχι του Σινά, το προνόμιο ατέλειας του οποίου εξασφάλισε την απρόσκοπτη και ταχεία ανάπτυξη της πόλης.

Είναι μάταιο να αναζητήσει κανείς σήμερα έστω και ίχνη της άποψης της πόλης όπως την περιγράφει ο ταγμα- τάρχης Νικόλαος Σχινάς, στα τέλη του 19ου αιώνα: «Έχει 9 χάνια χωρούντα 800 άνδρας και 300 ίππους, με χόρτον και κριθήν άφθονον, 20.000 πρόβατα, πολλάς αγελάδας και βουβάλους,, 100 φορτηγάς αμάξας,, 100-150  ίππους και 10 υδρομύλους παρέχοντας έκαστος 500-1.000 οκάδας αλεύρου, 20 κλιβάνους παρέχοντας 1.000-2.000 άρτους ημερησίως,, διοικητήριον ξύλινον αλλ’ ευρύχωρον, νέον  στρατώνα λιθόκτιστον χωρητικότητος 1.000 ανδρών, τέμενος λιθόκτιστον, εν σχολείον οθωμανικόν μικρόν, 2 σχο- λεία λιθόκτιστα, 2 εκκλησίας λιθοκτίστους». Ακόμη και η ίδια η εκκλησία της Αγίας Αικατερίνης έχει υποστεί  ίσως  μη αντιστρέψιμες επεμβάσεις.

Το μοναδικό εναπομείναν ισλαμικό κτήριο των αλλοτινών μπέηδων της Κατερίνης είναι το μαυσωλείο του Aμπντουλάχ Πασά –μέρος συγκροτήματος ενός τεκέ του τάγματος των μπεκτασήδων, που είχε ο ίδιος μάλλον ανακαινίσει– και η κρήνη που επανασυναρμολογήθηκε στα BΔ του, όταν το ξύλινο οικοδόμημα του, με τους δικούς μας όρους, ηγουμενείου ήταν να κατεδαφισθεί.

Το κτίσμα εγγράφει τον κύκλο της κάτοψής του σε ακανόνιστο πολύγωνο, το οποίο προκύπτει από τη σύναψη ορθογωνίου προθαλάμου στα νοτιοανατολικά. Tον τάφο καλύπτει τρούλος που βαίνει σε δωδεκάπλευρο τύμπανο, ενώ τον προθάλαμο κεραμοσκεπή, που διαμορφώνει αετωματικές απολήξεις. Στις δύο στενές πλευρές του προθαλάμου ανοίγονται ισάριθμες θύρες –η δυτική σήμερα έχει φραγεί–, ενώ τη μακρά καταλαμβάνει τοξωτό παράθυρο. Το εσωτερικό καταλαμβάνει η λάρνακα, στο άνω και κάτω άκρο της οποίας ίστανται οι δύο στήλες. H ανεικονική απεικόνιση του νεκρού φορεί το μπεκτασικό κάλυμμα στην κεφαλή και το δωδεκάεδρο περίαπτο στο λαιμό. Tα ίδια σύμβολα εκτυπούνται σε πολλά σημεία του διαλλακτικού, από άποψη φόρμας, οικοδομήματος, για να εκφράσουν την αδιαλλαξία της ταυτότητάς του. Τα χαρακτηριστικά αυτά εγγράφονται και στην ασυνήθιστη πια κρήνη, η οποία συντίθεται από ένα αρχαίο μάρμαρο–η πύελος είναι τριγωνικό αέτωμα με σταγόνες, φερμένο πιθανόν από τα ερείπια του αρχαίου Δίου–, ενώ το ύδωρ ρέει από το στόμα του ανθρωπόμορφου λιονταριού, του Aλή. H σπανιότητα της απεικονίσεως του θεοποιημένου Aλή καθιστά την κρήνη μοναδικό έργο τέχνης και το άψογο της εκτέλεσής της μοναδικό, τελικά, τεκμήριο των νοοτροπιών της Kατερίνης.

Για την προστασία του μνημείου το 1973 εγκαταστάθηκαν παράθυρα και θύρες στη θέση των αρχικών που είχαν απομακρυνθεί. Γύρω από το μνημείο έχει αναπτυχθεί πλατεία, χάρη στις ενέργειες του τελευταίου απογόνου των ηγουμένων του τάγματος, ιατρού Χασάν Μπεκτά, που επιστάτησε ο ίδιος στη μεταφορά της κρήνης και τον ευπρεπισμό του τάφου.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ 

Ayverdi 1982, 235, αρ. 1542, εικ. 98-100. 

Tanman1990, 19-28.

Σαμπανοπούλου 2007, 238-239.

Σχινάς 1886, 40-41.

ΤΕΛΕΥΤΑΙΕΣ ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ

Image

ΑΣΚΗΣΕΙΣ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ